Turističko planiranje prostora Petrovaradinske tvrđave

Autor: Mr Vuk Garača

Dugoročno sagledavanje razvoja Petrovaradinske tvrđave definisano je Detaljnim urbanističkim planom, kojeg je Skupština Grada Novog Sada usvojila 1991. godine („Službeni list Grada Novog Sada“ br. 02\91). Na taj način je dobijen zakonski oslonac i podrška za izradu okvira budućeg razvoja, ovog izuzetno vrijednog kompleksa. Prijedlog plana su zajednički radile institucije Zavoda za uzranizam i Zavoda za zaštitu spomenika kulture, uz uvažavanje spomeničkih vrijednosti i svih specifičnosti kompleksa, a na temelju precizno sagledanog stanja, te uz globalno opredjeljenje da Petrovaradinska tvrđava u budućnosti treba da dostigne nivo kulturnog i turističkog centara od najvišeg značaja (GUP, 1991).

Iz prethodnog se može donijeti zaključak da Tvrđava mora da bude višeznačno atraktivna, što će se postići različitim kulturnim sadržajima i manifestacijama, koje će se odvijati na njenom prostoru. Tvrđava mora biti dobro saobraćajno povezana, kako na mikro, tako i na makro planu, te imati dovoljno ugostiteljskih objekata i uslužnih kapaciteta različitog nivoa usluge, kao i dovoljno uređenog prostora za sport i rekreaciju. Pri tome se imao u vidu spomenički karakter Tvrđave i njen zakonom zaštićen status, gdje se uz aktivno korištenje objekata, bedema, šančeva i podzemlja planirala i odgovarajuća rekonstrukcija, revitalizacija i tekuće održavanje. U tom smislu bi svaka nova gradnja ili promjena bila svedena na najnižu moguću mjeru. Prilikom promjene ili uvođenja nove namjene objekta, mora se voditi računa da se spomenik kulture na na koji način ne oštećuje i ne zagađuje. Ovdje se kao posebno pitanje izdvaja postavljanje instalacija, a naročito kanalizacije u podzemnim prostorijama, što je predviđeno da se rješava posebnim planom. Svaki od dijelova Tvrđave, načelno je opredjeljen za posebne aktivnosti. Tako je Gornja tvrđava planirana za kulturne i turističko-ugostiteljske sadržaje, Srednja tvrđava za umjetnost, sport i rekreaciju, a Donja za turističko-ugostiteljske sadržaje i trgovinu. Pri ovome se posebno imalo u vidu da je Tvrđava potencijal Novog Sada i Vojvodine i da bi uz odgovarajuću kulturnu i turističku ponudu, te planiranje i uređenje prostora, mogla da bude jedan od istaknutijih lokaliteta Evrope (GUP, 1991).

Iako načelno, pravci i stavovi o planiranju i namjeni prostora Petrovaradinske tvrđave, moraju biti, nešto konkretniji i detaljniji. U tom smislu, biće data, upravo jasnija slika o pravcu razvoja i namjeni prostora Petrovaradinske tvrđave, te obrađena neka pitanja od ključnog značaja za funkcionisanje ovog kompleksa i njeno valjano ustrojstvo kao kulturno-istorijske cjeline od izuzetnog značaja, te kao posebnog turističkog centra.

Svi se načelno slažu da Petrovaradinska tvrđava, kao objekat od opšteg nacionalnog i kulturnog značaja, koja je, pored ostalog i spomenik zaštićen od strane države, treba da služi na opštu korist cijelog Društva, odnosno da svim građanima u određenom obliku bude dostupna, a nikako da bude objekat zatvorenog ili poluzatvorenog tipa dostupan samo odabranima ili samo onima koji su platežno sposobni. Dakle, nikakvo grupisanje, po socijalnom, etničkom, rasnom, konfesionalnom ili bilo kojem drugom statusu, ne smije biti uzor po kome će se Petrovaradinska tvrđava, pa ni bilo koje drugo, kako prirodno, tako i kulturno dobro, stavljati bilo kome na raspolaganje, odnosno činiti dostupnim. To znači, da sva prirodna i kulturna dobra, a naročito ona pod zaštitom UNESCO-a, čemu Petrovaradinska tvrđava, kao osnovnom cilju teži, moraju biti dostupna svim građanima svijeta. Naravno, to ne znači da ulaz na objekat mora biti besplatan, jer kako UNESCO ističe, isti objekat treba održavati i čuvati za buduće generacije, nego da treba da postoje različite povlastice i olakšice za različite socijalne slojeve. Tako se među kriterijumima ove organizacije za ulazak na Listu svjetske kulturne baštine našla i primjedba o zaštiti (protection) i rukovođenju (management) zaštićenog dobra, koje se upravo odnosi na segment pređašnje diskusije (http://whc.unesco.org/en/criteria). Tu se, prije svega misli na djecu, đake osnovnih i srednjih škola, studente, penzionere, te građane sa nekim fizičkim ili psihičkim nedostatkom, kojima objekat treba učiniti fizički dostupnim i u bukvalnom smislu te riječi, dakle bez fizičkih barijera i sa odgovarajućom horizontalnom i vertikalnom signalizacijom. Prateći prethodnu ideju o dostupnosi nekog dobra za sve, treba da postoje određeni dani, kada je pristup objektu potpuno besplatan. To su obično, Dani svjetske kulturne baštine, Evropski dani kulture, Dan državnosti ili neki drugi važan državni, nacionalni ili kulturni praznik. Važno je da takvi danai postoje i da ih ima, bar tri ili četiri i da su u toku godine, relativno pravilno raspoređeni.

Drugo pitanje od opšteg značaja, a oko kojeg takođe, postoji jednoglasno mišljenje, jeste čemu Petrovaradinska tvrđava treba da služi, pošto je njen odbrambeni status već odavno stavljen adakta, a vojnom se, koji je zadržala samo u nekim, uglavnom perifernim dijelovima, nazire kraj. Dakle, postoji konsenzus, da Tvrđava treba da bude turistički resurs prvog reda, te da se koristi u ugostiteljske, kulturne, obrazovne, sportsko-rekreativne i druge uslužne i proizvodne djelatnosti koje na bilo koji način ne zagađuju, ne oštećuju, ne prljaju i ne narušavaju zaštićeni status objekta i bezbijednost i život građana koji se nalaze na objektu, bilo da tu žive, rade ili su tu u turističkoj ili nekoj drugoj vrsti posjete ili posla.

Slika br. 2. Prikaz Gornjeg i Donjeg grada Petrovaradinske tvrđave 1925. godine.

Izvor: http://www.peterwardein.com/fotografije.htm

Postoje još neka pitanja koja nisu sporna, niti na jednom društvenom nivou ili nivou odlučivanja, kao što su stavljanje Tvrđave pod zaštitu UNESCO-a, zatim iseljavanje Vojske Srbije sa 30%, odnosno 50% površena Petrovaradinske tvrđave, kada se računa i površina Tranxamenta, koliko još uvijek koristi, kao i po pitanju potrebe turističkog uređenja 80 hektara tvrđavskog prostora, odnosno 136 ha, kada se uzme u obzir i predviđeni zaštitni pojas. Ono oko čega nema zajedničkog mišljenja, odnosno gdje ne može da se nađe zajednički jezik, a ni sredstva za rješavanje, ovako životnog problema jeste, na koji način vršiti planiranje i turističko uređenj prostora Petrovaradinske tvrđave.

Mišljenje autora ove magistarske teze, jeste da opet treba pratiti kriterijume i zahtjeve UNESCO-a, te se tako od samog početka pripremati za čin upisa na svjetsku listu baštine, kao i za prava, a naročito obaveze, koje iz toga proističu. U tom smislu, izlišna je svaka priča o naknadnoj gradnji nekih novih objekata, koji bi narušili autentičnost cjeline, ali je dozvoljena kontrolisana rekonstrukcija ranije porušenih objekata, u mjeri koja neće dovesti posjetioca u zabludu o mjeri očuvanosti nekog objekta ili cjeline, nego samo ukazati na pojedine segmente i dostignuća prostorne arhitekture (http://whc.unesco.org/en/criteria).

Posebno se naglašava potreba rekonstrukcije objekata, koji su u ranijem periodu postojali na prostoru Petrovaradinske tvrđave, a porušeni su uslijed različitih okolnosti. Na taj način bi se povećao fond fizičkoh struktura i potencijalnih budućih sadržaja, a Tvrđava ponovo dobila pređašnju punoću i cjelovitost (Analiza Petrovaradinske tvrđave, 2004).

Iako se smatra i obično kaže, da je Petrovaradinska tvrđava oko 90% sačuvala svoj prvobitni izgled, te da je najbolje očuvana tvrđava ovog tipa u svijetu, treba naglasiti da Tvrđava zahvata ogromnu površinu na kojoj se nalazi veliki broj objekata starih blizu, ili starijih od 300 godina. Ako bi, pak prethodno preveli u procente i rekli da samo 10% Tvrđave treba ponovo izgraditi, to bi bilo cijelih 8 hektara, što, svako će se složiti, nije uopšte malo. Ipak, veći je problem, starost svih tih objekata i činjenica da u pojedine, od završetka gradnje nije uložen ni jedan jedini dinar, nego je, baš na protiv, rušena, razgrađivana i služila sitno ili krupno sopstveničkim interesima. Činjeno to svjesno ili ne, šteta je kako kažu stručnjaci, nenadoknadiva.

Postoji još jedan, veoma interesantan i nadasve vrlo škakljiv problem, a koji se odnosi na upravljača i korisnika Petrovaradinske tvrđave. To iz razloga što svaka nova vlast i garnitura u Gradu ili Pokrajni, zavisno od toga kome je i kada Tvrđava pripadala, donosio različite odluke i formirao i rasformiravao javna preduzeća koja su se bavila poslom uređenja i upravljanja ovim javnim i društvenim dobrom. Pitanje, da li će Tvrđavom upravljati jedno ili pet javnih preduzeća, stvarno nije za pocjenjivati, jer se zna kako se „vruć krompir“ baca iz ruke u ruku, a tako sve u krug dok se krompir ne ohladi, odnosno dok problem, sam od sebe, rušenjem objekta i samodevastacijom od starosti, jednostavno prestane da postoji. Sa druge strane, opšte je poznato, kako se svi otimaju za tuđi novac i tuđi uspjeh. Dakle, treba naći odgovarajuću formu javnog preduzeća na nivou Grada, koje će preuzeti obavezu upravljanja i korištenja Petrovaradinske tvrđave, koja će biti trajna, te preživljavati svaku narednu vlast, a čije će rukovodstvo biti odgovorno građanima i Gradu za rezultate, koje je postiglo i za stanje u kojem se Tvrđava njihovom zaslugom nalazi.

Tako, način upravljanja mora biti takav da pospješi i omogući realizaciju planiranog i obezbijedi siguran izvor finansijskih sredstava, koja su izuzetno velika i neophodna za održavanje cjelokupnog kompleksa. Rješavajući stvar globalno i kompleksno, a u isto vrijeme konkretno i lokalno, moguće je sa velikom sigurnošću tvrditi da će u nekom doglednom periodu doći do sigurne i tako neophodne realizacije projektovanih programa. Sve aktivnosti koje se tiču modela upravljanja Petrovaradinskom tvrđavom treba da budu postavljene tako da:

- sve inicijative, zahtjevi, prijedlozi i projekti budu upućivani na jedno mjesto, odnosno jednoj instituciji koja se bavi pitanjima rukovođenja i uređenja Petrovaradinske tvrđave
- sva koordinacija vezana za održavanje, obnovu, investicije, kulturu ili privredu bude centralizovana u jednom mjestu i u jednoj instituciji za uređenje i rukovođenje Tvrđavom
- sav prihod koji ide iz ukupnih aktivnosti, te koji se ubira po različitim osnovama, bude usmjeravan na jedno mjesto, koje je ujedno i jedilno mjesto odlučivanja o ulaganjima, raspodjeli, potrošnji i svemu drugom vezanom za materijalno poslovanje

Dakle, riječ je o centralizovanom modelu, koji podrazumijeva jedan informativni, administrativni, upravljački i komunikacijski «lijevak», u koga se slivaju svi tokovi između korisnika i objekta korištenja. To znači da se svi opisani odnosi između različitih subjekata unose u unutar jedne institucije i tako obaveza koordinacije uokviruje formom konkretnog pravnog lica. To znači da je jasno identifikovano mjesto odgovornosti i zasluga za počinjene aktivnosti (Analiza Petrovaradinske tvrđave, 2004).

U tom smislu, klasični centralizovani sistem je jedini model pogodan za efikasno i sinhronizovano upravljanje procesima na području kompleksa Petrovaradinske tvrđave. Ako pogledamo unatrag, jedino je prvo preduzeće «Gradska uprava Petrovaradinske tvrđave» imala ovakavo ustrojstvo i organizaciju rada, dok su sve ostale forme uprave bile disperzivne. To znači da je poslove upravljanja i uređenja prostora Petrovaradinske tvrđave obavljalo više subjekata, odnosno javnih preduzeća, čime su bili stvoreni uslovi za nesinhronizovane aktivnosti i neodgovorne postupke.

I kao posljednje, mada ne i najmanje važno pitanje, jeste potreba za stvaranjem strategije, odnosno postavljanja kratkoročnih, srednjeročnih i dugoročnih ciljeva koji se žele postići na Petrovaradinskoj tvrđavi. Treba tačno i precizno znati šta se želi da bi se to i postiglo i ostvarilo. Na tom putu, treba da postoji stalna kontrola stanja i postignutih i dostignutih nivoa razvoja, koja će brzo reagovati i vratiti „misiju“ na pravi put, ako je to potrebno ili joj sugerisati da samo tako nastavi, ako se nalazi na dobrom kursu. Za sve ovo potreban je odličan menaxment i organizacija zasnovana na modernim principima i osnovama marketing-menaxmenta, jer treba reći, da svako preduzeće mora biti profitabilno, ma koliko to ružno zvučalo, iako se radi o upravljanju nad kulturnim dobrom. To, upravo iz razloga što to dobro treba da traje i da se nekim sredstvima održava i za naredne generacije, koje će se diviti istim ljepotama i prizorima, koje nama Petrovaradinska tvrđava danas nudi.

Literatura

  1. DUP Novog Sada, (1988): JP „Urbanizam“, Novi Sad
  2. GUP Novog Sada do 2001. godine, (1991): JP «Urbanizam», Novi Sad
  3. GUP Novog Sada do 2021. godine, (2001): JP „Urbanizam“, Novi Sad
  4. Popović, V., (1996): Petrovaradinska tvrđava-program revitalizacije, JP „Urbanizam“, Novi Sad
  5. Rakić, V., (2004): Analiza Petrovaradinske tvrđave, JP «Urbanizam», Zavod za urmanizam, Novi Sad
  6. Službeni list Grada Novog Sada“ br. 02\91
  7. http://whc.unesco.org/en/criteria