Stanje prostora Srednjeg grada Petrovaradinske tvrđave u periodu 1996/2006

Autor: Mr Vuk Garača

Stanje prostora, odnosno njegov presjek u desetogodišnjem periodu, biće dat na osnovu dostupnih podataka o stanju prostora Srednje tvrđave 1996. godine, kada je rađen Plan revitalizacije Petrovaradinske tvrđave. Stanje iz 2006. godine, daće se na osnovu terenskih istraživanja, odnosno neposrednog uvida u ovaj prostor.

Opšte je zapažanje, proisteklo iz Plana revitalizacije Petrovaradinske tvrđave, da je ovo veoma zapužten prostor. Uređenost Srednjeg platoa je znatno niža od uređenosti Gornjeg platoa, pa čak ima djelova koji su potpuno zapušteni. Kaže se, čak i ovo: „Hornverk je najzapušteniji deo Tvrđave“. Ovo se odnosi, u svakom slučaju na zelene površine, zatim stanje objekata i javnu rasvjetu. Prema pomenutom Planu, jedino se objekat Akademije nalazi u „relativno zadovoljavajućem“ stanju, dok svi ostali objekti moraju biti detaljno rekonstruisani. Ovim Planom, predviđa se rušenje objekata nekadašnje konjušnice u kojoj se nalazi 26 ateljea i stambenog objekta, kojeg koriste radnici JKP „Gradsko zelenilo“, koji su u veoma lošem stanju (Plan revitalizacije Petrovaradinske tvrđave, 1996, 58).

Slika br. 10. Prikaz jednog od potpuno neprohodnih šančeva u jugo-istočnom dijelu Hornverka.

Izvor: Vuk Garača, 2006.

Kada je zelenilo u pitanju postoji mišljenje da je ono u veoma lošem stanju i da nema nikakvu estetsku vrijednost, te da se, kada je riječ o prethodnim akcijama ozelenjavanja, radi o čistim promašajima. Tako se navodi da je središnji zaravnjen prostor, ozelenjen bez ikakvog smisla, bez povezanosti i bez ikakve organizacije u prostoru, te da na taj način ovi dijelovi izgledaju krajnje neprivlačno. Jasno se kaže i slijedeće: „To ne samo što zahtijeva rekonstrukciju zelenila, nego i potpuno nov hortikulturni pristup, uređenju najvećeg dijela Hornverka“. Odmah nakon ove slijedi još jedna, vrlo jasna i eksplicitna konstatacije da se sadnice ariša i platna na uzvišenom bedemu, koji okružuje Srednji plato mogu okarakterisati kao ambijentalni i ekološki promašaj. Za bedeme i šančeve se kaže da su oni dvojako uređeni, te da samo dio posjeduje samonikle travnjake, koji omogućavaju šetnju, dok su jugo-istočni dijelovi obrasli korovom, te niskom i visokom vegetacijom (Plan revitalizacije Petrovaradinske tvrđave, 1996, 29).

Kada je riječ o podzemlju Srednje tvrđave, stanje je veoma loše i zabrinjavajuće, a prisutna su i velika oštećenja do kojih je došlo u različitim vremenskim periodima i iz različitih razloga. Tako su podzemne prostorije i hodnici pregrađivani u vrijeme vojne uprave uslijed curenja vode, zbog čega je dolazilo do slijeganja čitavih dijelova tunela. Umjetnici i drugi korisnici su ove prostore prilagođavali svojim potrebama, bez ikakvih uslova i bez bilo kakvog nadzora. Naročito zabrinjava situacija da u nelegalnom prisvajanju i fizičkom narušavanju podzemnih prostorija učestvuju umjetnici i da ih je sve više. Uz to se još i decidirano kaže: „Svako kleše, razbija, razgrađuje i zaziđuje šta hoće“, što je, takođe nedopustivo, svako sebi uvodi instalacije struje, vode i kanalizacije. Navodi se i ovo: „Privatizacija spoljnog prostora se pojavila u tvrđavskim rovovima i na platoima, pa se slobodni dijelovi prostora ograđuju žičanom ili drugom ogradom, drže se psi, a u poslednje vreme i konji, tigrovi i druge životinje, izgrađuju se nadstrešnice, tremovi, gaje se voće i povrće i drže starudije. Sve ovo ugrožava i narušava podzemlje, a kanalizacija direktno uništava, posebno donje etaže podzemlja (Plan revitalizacije Petrovaradinske tvrđave, 1996, 13).

Slika br. 11. Prikaz bespravno prisvojenih površina u šančevima Hornverka.

Izvor: Vuk Garača, 2006.

Što se tiče stanja iz 2006. godine, treba reći da se ništa nije uradilo na uređenju prostora Srednje tvrđave. Ona je tokom navedenog perioda, samo nastavila da propada, a fizička lica su nastavila da oštećuju i bespravno ulaze u posjed podzemnih prostorija u bedemima i nadzemnih u šanševima. Vrlo eklatantan primjer je diskoteka „Bastion“ u bastionu sveze Elizabete, gdje je pregrađen znatan prostor unutar samog bastiona, od oko 100 m², a u šančevima je izgrađena ljetna bašta u vidu terase i bar, na površini oko 50 m². Unutar bedema, naročito na prvoj etaži, primjećena su oštećenja nastala bujičnim tokovima. Riječ je o podlokavanju zidova i podova tunela, tako da su, na pojedinim mjestima uočljive prave jaruge. Vodom dislocirani materijal je nataložen u nižim dijelovima istih tunela, koji su bili pod nagibom, ili u nižim etažama, čime je prolaz onemogućen, jer je potpuno ili djelimično zatrpan. Prisustvo tako velike količine vode je neobjašnjivo. U ne tako molom broju slučajeva, prisutna je i voda ili blato na drugoj, a naročito trećoj etaži. Konkretan primjer je popularni „Kajzer bunar“, u koji se 2000. i 2004. godine, još uvijek moglo ući. U februaru i martu 2006. to nije bilo moguće, jer je donji dio tunela, u kome se bunar nalazi, u visini od ¾ pod vodom. O tome svjedoče i televizijski zapisi emisije „Avantura“ sredinom 2006. godine, kada je ekipa silazila do bunara sa kompletnom ronilačkom opremom. Donji dio tunela i prostorija u kojoj se nalazi bunar, bili su gotovo u potpunosti ispunjeni vodom. Primjećeno je konstantno curenje vode iz česme na centralnom platou Srednje tvrđave, pored stražare i topovskih šupa, koja se sliva u podzemlje neposredno ispod. U gotovo svim dijelovima Hornverka, prisutni su čergarski oblici stanovanja, romske populacije. To nije njihovo stalno stanište, ali su očiti njihovi tragovi i povremeno prisustvo. Naročito su unutar bastiona brojne kese sa ljepilom, pa je očigledno, koja je namjena ovog prostora. Šančevi, a i unutrašnjost bastiona, su na pojedinim mjestima pretvoreni u deponije, a činjenicom da ovaj prostor JKP „Čistoća“ ne održava, količina otpada će biti, a i jeste u stalnom porastu. Ima podivljalih pasa, koji po nekad idu u čoporima i mogu ozbiljno da ozlijede slučajne ili namjerne prolaznike, koji nisu pripremljeni.

Slika br. 12. Prikaz povremene nastambe jedne romske porodice u bedemima i šančevima Hornverka.

Izvor: Vuk Garača, 2006.

Što se tiče zelenila, ono je u pojedinim dijelovima bedema i šančeva toliko podivljalo, da je tuda nemoguće proći. Naročito je riječ o jugozapadnim dijelovima, naslonjenim na naselje Petrovaradin. Treba još konstatovati da, se Vojska Srbije nije iselila iz dijela Srednje tvrđave, odnosno širokog šanca u istočnom podnožju Tvrđave, jugozapadno od upravne zgrade „Lovotursa“, iako su još 2005. godine, postojale jasne tendencije, da će Vojska napustiti cijelu Petrovaradinsku tvrđavu. Objekti Srednjeg platoa, osim renovirane zgrade Akademije, nalaze se u veoma lošem stanju, potpuno vlažnih zidova i oštećenih instalacija. Objekti planom revitalizacije, predviđeni za rušenje, još uvijek postoje, a radnici JKP „Gradsko zelenilo“, stanuju u bijednim uslovima.

Literatura

  1. Popović, V., (1996): Petrovaradinska tvrđava-program revitalizacije, JP „Urbanizam“, Novi Sad
  2. Rakić, V., (2004): Analiza Petrovaradinske tvrđave, JP «Urbanizam», Zavod za urmanizam, Novi Sad
  3. Garača, V. (2007), Fotografije Petrovaradinske tvrđave