Spomenici industrijskog naslijeđa na teritoriji Novog Sada i okoline

(Trenutno stanje i mogućnosti revitalizacije)
Autor: Mr Vuk Garača

.

Počeci industrijalizacije u Novom Sadu

Razvoj industrije u Novom Sadu počinje sredinom XVIII vijeka. Tako, Novi Sad od industrije do osamdesetih godina XIX vijeka ima samo svilaru, koja predstavlja prvi industrijski objekat podignut davne 1770. godine. Tek 1842. počinje da radi i parna tkačnica. Tokom revolucionarne 1848/49. godine zgrada svilare je oštećena, pa je 1884. izgrađena nova i znatno veća fabrička zgrada, pa je tako, svilara postala jedno ozbiljno industrijsko postrjenje u gradu. Narednih godina industrijski razvoj je nastavljen izgradnjom klanice 1885. godine, zatim plinare 1888, kao i električne centrale 1909. godine (Petrović, 1987).

Slika br. 1. Kompleks zgrada Svilare u Novom Sadu sa početka XX vijeka.

Izvor: www.petrovaradin150.com

Govoreći o razvoju radničkog pokreta u Nobom Sadu Triva Militar govori da je krajem XIX vijeka bilo nekoliko industrijskih preduzeća u Novom Sadu, te da je najveće preduzeće je bila svilara u kojoj je radilo preko stotinu radnika, mahom žena. On navodi i postojanje tri velika parna mlina Sofija-mlin, Hefnerov i Fajtov mlin, zatim Cigmundove livnice, fabrike mašina i gas-fabrike, u kojima je bili zaposleno po desetak radnika (Militar, 2000). Slično govori i Erduhelji u svom djelu Istorija Novog Sada, kada pominje da u Novom Sadu 1888. godine postoji jedanaest fabrika žestokog pića i sirćeta, fabrika sapuna, fabrika gaze, zatim svilara, pivara i fabrika za proizvodnju mlinskog kamena (Erduhelji, 1894).

Razvoj industrijske proizvodnje se nastavlja još bržim tempom u XX vijeku, tako da Novi Sad 1938. godine ima preko 80 preduzeća u kojima je zaposleno više od 5000 radnika (Jovanović, 1994). Treba naglasiti da je to period poslije oslobođenja od Austro-ugarske i prisajedinjenja Kraljevini Srbiji, odnosno Jugoslaviji. Naime, grade se fabrika tijestenine “Danubius” 1919, fabrika šrafova 1921, fabrika kablova 1922, tkačnica pamuka i svile 1925. godine (Tomićić, 1990,). Značajno je pomenuti i fabriku za proizvodnju i punjenje prirodne vode i bezalkoholnih pića «Minakva», fabriku konzervi «Purnus» u Kulpinu, Hemijsku industriju Novi Sad, fabriku aviona i avionskih dijelova «Ikarus» iz 1924. godine, gdje je proizveden prvi avion u Jugoslaviji (Petrović, 1987). Zatim tu je fabrika sapuna Albus iz 1904, (www.dnevnik.co.yu/arhiva/08-10-2004/Strane/hronika.htm), fabrika bombona i slatkiša «Bombonica» iz Čuruga, te niz drugih manjih i manje poznatih industrijskih i manufakturnih pogona koji su djelovali u Novom Sadu i njegovoj široj okolini.
.

Industrijsko naslijeđe u Novom Sadu i okolini

Pod industrijskim naslijeđem smo prema ERIH preporukama smatrali sve one objekte u kojima se nešto nekada proizvodilo, bilo da je riječ o starim manufakturama, fabrikama, te objektima u kojima se nekada ili čak sada destiluje alkohol. Rukovodeći se rezultatima radova iz prethodne decenije došli smo do zaključka da je Novi Sad i ranije bio razvijen i bitan industrijski grad, u kojeme su ostale mnogobrojne građevine koje svjedoče o raznovrsnoj proizvodnji koja je nekada ovdje bila locirana.

Na terenu je zatečeno ne jedna već više industrijskih oblasti. Riječ je o Limanu 4, koja se proteže do Limana 2, oko nekadašnje željezničke stanice i pruge, potom Radničkoj ulici, pod čim se podrazumijeva potez od Spensa pa do Keja žrtava racije, zatim Podbarska industrijska oblast i industrijska zona koja se nalazila između Kotorske i Šumadijske ulice. Na pomenutim lokacijama još uvijek se nalaze objekti ranijih fabričkih postrojenja, koji se kao takvi mogu tretirati kao industrijsko naslijeđe, pa prema tome biti interesantni, atraktivni i potencijalni turistički motiv.

Današnje industrijske zone Jug i Sjever, kao i industrijska zona Zapad, nastale su poslije 1950. godine kada je došlo do revidiranja Generalnog urbanističkog plana Novog Sada. Time je industrija premještena oko kanala Savino Selo – Novi Sad, na Futoški put i sjeveroistočni dio Petrovaradina. To je, prije svega bilo uslovljeno povećanjem broja stanovnika i širenja gradskog područja, premiještanja željezničkog čvora, tok Dunava i Kanala, kao i pravac duvanja dominantnih vjetrova (Jovanović, 1994). Bitni objekti su evidentirani i u Petrovaradinu, Sremskim Karlovcima, Futogu i Čurugu.

Prezentacija zatečenih rezultata na terenu otežana je stanjem u kojima se najveći broj objekata nalazi, kao i nemogućnošću ulaska u te objekte kako bi se sagledalo realno stanje u kojima se oni nalaze. Vrlo često, stare fabričke hale danas služe kao skladišta sirovinske baze novih postojenja ili kao stovarišta gotovih proizvoda. Ima slučajeva da se prostor nekadašnjih fabrika izdaje drugim licima za obavljanje sitnih zanatskih radova i uslužnih djelatnosti manjeg obima.

Kao posebno interesantne, a na terenu registrovane, možemo spomenuti stare fabričke zgrade fabrike testenina “Danubius” u Radničkoj ulici, zatim Svilara na uglu Kosovske i Almaške ulice, pa tkačnica pamuka i fabrika gaze i vate “NIVA” u na uglu Šumadijske i Marka Miljanova. Registrovana su i dva mlina od kojih se jedan nalazi na uglu Kisačke i Vuka Karadžića, a drugi na Temerinskom putu prije klisanskog mosta. Takođe, u Radničkoj ulici se nalazi prvobitna hala fabrike sapuna “Albus”, a u Petrovaradinu na uglu Preradovićeve i Pavla Jurišića Šturma nalazi se Vojno-remontni zavod. Kao dio industrijskog naslijeđa mogu biti indentifikovane i stare željezničke stanice Novi Sad i Petrovaradin, kao i kotlarnica kod Jodne banje.

Karta br. 1. Lokacije objekata industrijskog naslijeđa u Novom Sadu.

Izvor: www.novisadtourism.com
Razmjer: 1:15 000
Rangiranje industrijskog naslijeđa i mogućnosti njegove primjene u turizmu

Da bi se moglo govoriti o valorizaciji i revitalizaciji objekata industrijskog naslijeđa potrebno ih je, prije svega, rangirati i klasifikovati, prema stanju u kome se nalaze i prema funkciji koju trenutno imaju. Rangiranje bi se moglo vršiti na osnovu kriterijuma, prema kojima bi se okvirno utvrdila atraktivnost objekata, kako bi se oni mogli preporučiti turistima, građanima i drugim zainteresovanim za obilazak. Kao kriterijume mogli bismo izdvojiti:

1)      Atraktivost
2)      Bezbjednost
3)      Raritetnost
4)      Interaktivnost
5)      Lokaciju
6)      Funkciju

Nakon obavljenog terenskog istraživanja, odnosno obilaska pojedinih lokacija i objekata, za koje se sumnjalo da predstavljaju nekadašnje industrijske pogone, konstatovano je da Novi Sad sa okolinom ima više objekta industrijskog naslijeđa koji se prema nekim od postavljenih kriterijuma, najgrublje mogu razvrstati u sljedeće grupe:

a)      Objekti u proizvodnoj funkciji koji primaju posetioce
b)      Objekti u proizvodnoj funkciji koji ne primaju posjetioce
c)      Objekti van proizvodne funkcije koji su u relativno dobrom stanju
d)     Objekti van proizvodne funkcije koji su u lošem stanju

U objekte prve kategorije mogli bi biti svrstani zgrade starih željezničkih stanica u Novom Sadu i Petrovaradinu u kojima se nalaze Pošta i Lovoturs, zatim objekat nekadašnjeg mlina danas salona namještaja u Kisačkoj, pivara u Čelarevu, kao i fabrika konzervi i muzej u Kulpinu. U drugu grupaciju objekata svrstali bi Vojno-tehnički zavod u Petrovaradinu koji nije otvoren za javnost i civilne posjete. Kao objekte u dobrom stanju, a koji više nisu u funkciji možemo izdvojiti prvobitne objekte fabrike »Albus«, zatim »Danubius« i »Niva« dok bi u posljednju kategoriju spadale zgrade Svilare na Podbari.

Predlaže se, takođe i buduća namijena objekata industrijskog naslijeđa. Naime, ona mora biti u funkciji turizma, kulture i tradicije industrijske proizvodnje. Jasno je da ukoliko postoje potpuno sačuvani prvobitni proizvodni pogoni, bilo bi najbolje da se oni ponovo uključe u proizvodni ciklus, gdje bi se proizvodile male serije uz pokazivanje proizvodnog postupka posjetiocima i turistima. Tako bi sve što se proizvede moglo biti prigodno pakovano i prodavano kao suvenir ili poklon, a istovremeno bi predstavljalo tradiciju i nostalgično sjećanje na prošlost. Ukoliko je riječ o prehrambenoj industriji, u okviru ovakvih revitalizovanih zdanja i specifičnih interaktivnih muzeja mogli bi postojati i mali restorani za finalnu pripremu, na stari industrijski način pripremljenih proizvoda.

Obnavljanje stare proizvodnje, u malim i ekskluzivnim serijama, gdje bi ekskluzivnost i ručna proizvodnja, te njihova visoka cijena pokrili neproduktivnost u  proizvodnji i tako davali prihod, predstavljaju osnov budućeg djelovanja kada je u pitanju revitalizacija industrijskog naslijeđa. Najbolji primjer za to predstavljaju Solane u Sloveniji, koje su otvorile čitavu mrežu svojih prodavnica ručno proizvedne, posebno mineralima bogate soli i raznih prirodnih preparata na bazi soli i kupki za kupanje i njegu tijela.

Fabrika tjestenina »Danubius« recimo, ima prvobiten kalupe i proizvodne trake za proizvodnju starih tipova i oblika tjestenina. Kako postoji i lokacija i objekat u kojima je davne 1919. godine otpočela proizvodnja, bilo bi veoma lucidno, taj stari pogon koji je još u funkciji ponovo vratiti na staro mjesto i krenuti sa muzejskim i turističkim postavkama i degustacijom špageta, makarona i rezanaca proizvedenih po receptima starih majstora. Ovakav vid revitalizacije bio bi od velikog kulturnog i turističkog značaja, ali i industrijskog, jer bi se pokazalo da postoji duga tradicija industrijske proizvodnje i na našem prostoru.

Ipak, postoje i takvi objekti industrijskog naslijeđa, koji su u prilično lošem stanju i gdje od prvobitnih postrojenja nije ništa ostalo. Takve objekta treba samo raščistiti od ruševina i građevinskog materijala i izvršiti promjenu namijene objekta, odnosno udahnuti im novi život kroz novu funkciju ljetnje pozornice ili galerije kombinovanih sa ugostiteljskim sadržajima za pružanje usluga točenja pića i pripreme napitaka. Kako su u pitanju objekti koji se u Novom Sadu mahom, nalaze u širem centru grada, oni bi raščišćavanjem i revitalizacijom, odnosno promjenom namijene dobili novi imidž, pa više ne bi bili gradsko ruglo.
.

Zaključak

Na kraju rada možemo izvesti sledeće zaključak da je neophodno hitno sprovesti opsežnu inventarizaciju postojećih objekata koji se nalaze trenutno na teritoriji Novog Sada. Na osnovu izvršene inventarizacije izdvojiti prema predloženim kriterijumima četiri kategorije objekata prema kategorizaciji koju smo naprijed predložili, izvršiti valorizaviju i preći u agrasivniju promociju onih koji se nalaze u prvoj kategoriji. Ostale tri kategorije ne teba zanemariti, ali u promo materijalima strogo naglasiti o kakvim se objektima radi da ne bi došlo do razočarenja kod potencijalnih posjetilaca koji će recimo posjetiti neki od objekata, pa da ne dođe do razočaranja kaoda ugledaju samo raščišćene zidine nekadašnjeg fabričog zdanja. Izdvojiti kategoriju objekata koji su značajni, ali još nisu pod zaštitom i uputiti predloge o hitnoj zaštiti istih nadležnom lokalnom organu. Eventualni projekti oživljavanja ovakvih objekata treba da idu u pravcu potpune revitalizacije, sa ponovnim uvođenjem prvobitnog proizvodnog procesa u malim serijama samo za suvenire i poklone ili kao primjer dobre tradicije. Drugi pravac revitalizacije bio bi usmjeren na raščišćavanje objekata od šuta i drugog materijala i pretvaranje prostora u otvorene pozornice ili uz eventualno nadkrivanje u galerije i muzeje industrijalizacije.
.

Literatura i izvori

1.      Tomić, P. (1990), Industrija, Novosadske opštine II, Davidović., Institut za geografiju, Novi Sad
2.      Petrović, B. (1963), Novi Sad, Matica Srpska, Novi Sad
3.      Militar, T. (2000), Novi Sad na raskrsnici minulog i sadanjeg veka, Gradska biblioteka u Novom Sadu, Novi Sad
4.      Erduhelji, M. (1894), Istorija Novog Sada, Izdavačka knjižnica i štamparija A. Pajević, Novi Sad
5.      Jovanović, G. (1994), Industrija, Novi Sad III, Bogdanović, Ž., Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Institut za geografiju, Novi Sad
6.      www.novisadtourism.com
7.      www.petrovaradin150.com
8.      http://ngligorijevic.users.sbb.co.yu/recyclingessey.html
9.      www.dnevnik.co.yu/arhiva/08-10-2004/Strane/hronika.htm