Razvoj Trga galerija kroz prostor i vrijeme

.
Autori: Dr Jasna Jovanov, Mr Lolita Zakić, Mr Vuk Garača
.

Istorijski kontekst nastanka i razvoja Trga galerija

Trg galerija predstavlja zatvoren prosotor, sa posebnim istorijskim uslovima u kojima je kao celina nastao i pod kojima se kasnije razvijao. Prvobitni Trg, formirao se u periodu širenja Novog Sada posle Prvog svetskog rata, kada se grad intenzivno razvija i gradi u stilu moderne. Sudeći prema karti Novog Sada datoj uz vodič iz 1933. godine, prvobitni Trg je građen kao poslovni centar grada, što se potkrepljuje činjenicom da su se na njemu nalazile zgrade «Berze» i «Habaga», nosilaca privrednog života u gradu. Takođe, na Trgu se nalazio i lepo uređen park, poput onog na Trgu Oslobođenja, sa drvoredom na obodu i cvetnom alejom u unutrašnjem delu trga (Davidovac, 1933). U periodu ubrzanog razvoja Novog Sada nakon Drugog svetskog rata, preciznije od 1960. do 1980. godine prvobitni Bulevar Kraljice Marije, danas Bulevar Mihajla Pupina, probija se prema Futoškoj ulici, kako bi se veći deo protoka vozila skrenula sa centralnog gradskog Trga oslobođenja. Pri tome, novoformirani Bulevar prolazi neposredno uz severnu ivicu današnje teritorije Trg galerija. Na taj način Trg je izašao na glavnu gradsku saobraćajnicu i prema prvobitnoj ideji tu nije bila predviđena izgradnja bilo kakvih objekata. Međutim, kako se radilo o potencijalnoj građevinskoj lokaciji izuzetne vrednosti, krajem sedamdesetih godina, na ovom mestu niče poslovna zgrada, koja svojim položajem zatvara Trg sa strane Bulevara Mihajla Pupina i dijagonalno ga preseca, zauzimajući njegovu severnu polovinu. Tako je prvobitna funkcija Trga galerija prestala da postoji i seli se na pomenuti Bulevar, dok u kasnijem periodu, kao privredno neinteresantna lokacija, postaje stecište kulturne delatnosti, a na njegovim ostacima, jedna za drugom otvaraju se galerije koje se i danas nalaze na njemu. U nedostatku prostora za parkiranje u užem centru grada, Trg galerija biva ponovo konceptualno narušen, uvođenjem komunalne funkcije javnog gradskog parkirališta na delu njegove površine.

Sl. 1: Trg galerija u Novom Sadu

Sl. 2. Trg galerija noću

Na taj način, Trg galerija od glavne gradske saobraćajnice, Bulevara Mihajla Pupina, dele samo dva pasaža. Vizura koja se otvara kada se prolaznik nađe na obodu prostora koji nosi to zvučno ime, optimistički nastrojeni i ponosni Novosađani bi opisali kao mesto gde se nalaze tri izuzetno značajne kulturne ustanove: Galerija likovne umetnosti – poklon zbirka Rajka Mamuzića, Galerija Matice srpske i Spomen-zbirka Pavla Beljanskog. Utemeljene u toku prve dve decenije posle Drugog svetskog rata, ove institucije imaju poseban značaj za kulturu Vojvodine i Srbije. Pre svega, obilaskom njihovih stalnih postavki, posetilac ima priliku da se upozna sa umetničkim i kulturnim kontinuitetom, ne samo na tlu Novog Sada i Vojvodine, nego i Srbije, u toku čitava tri veka. Zahvaljujući intenzivnoj izložbenoj aktivnosti, posetioci imaju prilike da uživaju u celovitom umetničkom doživljaju moderno prezentovanih tematskih i monografskih izložbi, koje šire ovo značajno polje rada na umetničku tradiciju čitavog sveta. Živa reč elokventnih vodiča, doprinosi prezentaciji umetničkih dela, kao i atraktivan štampani propagandni materijal i video i kompjuterske prezentacije. Pomenute prednosti čine Trg galerija izuzetno pogodnom celinom, koja zahvaljujući pomenutim galerijama može da bude zanimljiv i postane značajan segment turističke ponude Novog Sada. Daljim uređenjem okolnog prostora, Trg galerija bi mogao da postane kulturno-ambijentalna celina, sa širom turističkom funkcijom, na kojoj bi turisti mogli da uživaju u dodatnim ugostiteljskim sadržajaima. Ovakva konstatacija zahteva dodatna objašnjenja koje bi ukazalo na trenutnu i aktuelnu sliku sadašnjeg izgleda posmatranog prostora.
.

Galerija Matice srpske

Matica srpska, kao najstarija kulturna institucija kod Srba, osnovana je u Pešti 1826. godine. Takođe u Pešti, 1847. godine u njenom okrilju osnovan je Muzej Matice srpske. Prožimajući se međusobno svojim radom, obe matičarske institucije su kako u Pešti, tako i nakon preseljenja u Novi Sad 1864. godine, igrale izuzetno značajnu ulogu u kulturi naroda. Muzej Matice srpske, kao nacionalni muzej za Srbe u Habzburškoj monarhiji svoje postojanje kroz vreme opravdao je baštinjenjem dragocenih umetničkih zbirki, poput zaostavštine Save Tekelije, Katarine Ivanović, slikarske porodice Aleksić i drugih, kao i okupljanjem umetnika, pomaganjem njihovog školovanja, ali i prilozima i zaveštanjima članova i prijatelja Matice srpske. Tokom vremena, muzejska zbirka se širila ne samo obimom fondova, već i oblasti sakupljanja, tako da se nakon Drugog svetskog rata ukazala potreba za podelom u nekoliko celina. Pod okriljem Muzeja od 1947. godine, kao zasebna celina započela je rad Galerija Matice srpske.

Sl. 3: Galerija Matice srpske

Fizički izdvojena, Galerija je 1958. godine otvorila vrata posetiocima, smestivši se u adaptiranoj zgradi nekadašnje Produktne berze, na Trgu proleterskih brigada. „U izložbenim salama na spratovima bili su eksponirani radovi srpskog slikarstva 18. i 19. veka, a istovremeno i grafika u bočnim hodnicima. U prizemlju je bio formiran poseban segment stalne postavke, posvećen glavnim tokovima savremene likovne umetnosti u Vojvodini“ (Šelmić i dr, 2001). Sličan koncept, prikupljanje, čuvanje, istraživanje i prezentovanje srpske kulture, ali oblikovan savremenim muzejskim trendovima, Galerija nudi i danas. Vremenom je u njenim izložbenim prostorima prikazano na stotine značajnih izložbi, a sam fond je došao do brojke od skoro šest hiljada eksponata. Takođe, to je mesto gde se održavaju dodatni sadržaji koncerti, promocije, dečje radionice, stručni seminari i različiti kulturni skupovi.
.

Spomen-zbirka Pavla Beljanskog

Nastala kao legat čuvenog kolekcionara i diplomate Pavla Beljanskog, Spomen-zbirka je za javnost otvorena 1961. godine (Jovanov et al, 2008). Tada je za sobom imala četiri decenije postojanja, predanog sakupljanja umetničkih dela, prijateljevanja Pavla Beljanskog sa umetnicima, kao i upornih pokušaja da dobije status institucije. Nakon sličnih pokušaja u Somboru i Beogradu, Pavle Beljanski je konačno, 1957, sa Izvršnim većem Autonomne pokrajine Vojvodine potpisao Darovni ugovor, kojim je svoju kolekciju zaveštao „srpskom narodu“. Osim što je tim ugovorom određena koncepcja rada institucije, Pavle Beljanski je dobio garanciju da će njegova kolekcija biti smeštena u posebno projektovanoj zgradi. Izložbeni prostor je dovoljno prostran za predstavljanje celokupne kolekcije, ima prirodno osvetljenje i dugačke, transparentne vizure, pogodan za kolorističko slikarstvo prve polovine XX veka.

Postavka koja obuhvata najznačajnija umetnička imena tog vremena (od Nadežde Petrović, preko Petra Dobrovića, Save Šumanovića, Milana Konjovića i mnogih drugih značajnih autora) ima svoje stalne posetioce, kao što ih imaju i koncerti, stručna vođenja, izložbe, filmske projekcije, promocije knjiga i već tradicionalni dečji programi. Ova institucija uživa i podršku gotovo pedeset vrhunskih stručnjaka – istoričara umetnosti od kojih su mnogi napravili karijeru na uglednim univerzitetima u svetu, a koji su u protekle četiri decenije dobili nagradu za najbolji diplomski rad iz nacionalne istorije umetnosti (Todorović, 2008).
.

Galerija likovne umetnosti – poklon zbirka Rajka Mamuzića

Najmlađa kulturna institucija na Trgu, Galerija likovne umetnosti – poklon zbirka Rajka Mamuzića, osnovana je 1973. godine, otvorena je za javnost u oktobru 1974. godine u zgradi na uglu ulica Vase Stajića i Borisa Kidriča (danas Mike Antića) (Marinkov et al, 2004). U jednoj od najlepših privatnih vila u centru Novog Sada, u zgradi gde se do tada nalazio legendarni studentski klub „Gajba“, svojom postavkom je ovaj legat zaokružio tri veka srpske likovne umetnosti. U zbrici Rajka Mamuzića, koji je svoju kolekcionarsku strast usmerio na dela prve posleratne generacije autora, nalaze se dela pripadnika beogradske slikarske scene (Ljubica Cuca Sokić, Mića Popović, Danica Antić, Petar Omčikus, Kosa Bokšan, Ksenija Divjak i drugi), ali i izuzetnih vojvođanskih autora kao što su Boško Petrović, Jovan Soldatović ili Stevan Maksimović. Ukupno 35 autora sa preko osam stotina radova predstavlja zaokruženu kolekcionarsku koncepciju, koja se može sagledati kroz stalnu postavku na prvom spratu zgrade. Završni akcenat ovom atraktivnom fondu, daju autorske i tematske izložbe umetnika iz kolekcije, sa očiglednim nastojanjem da se publika upozna sa njihovim delima iz privatnih kolekcija, dakle onima uglavnom sakrivenim od očiju javnosti. Na taj način, ljubitelji umetnosti mogu da prate život umetničkih dela, kao i da sretnu mnoge od galerijskih autora, koji svojim prisustvom na različitim manifestacijama čine rad ove kuće atraktivnijim.
.

Literatura

  1. Šelmić, L., (2001), Galerija Matice srpske, Galerija Matice srpske, Novi Sad
  2. Marinkov, M., (2004), 30 godina Poklon zbirke Rajka Mamuzića 1974 – 2004,
  3. Galerija likovne umetnosti – Poklon zbirka Rajka Mamuzića, Novi Sad
  4. Jovanov, J., (2008), Spomen-zbirka Pavla Beljanskog – život posvećen umetnosti, Spomen-
    zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad
  5. Todorović, V., (2008), Nagrada Spomen-zbirke Pavla Beljanskog, Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad
  6. Davidovac, Đ., (1933), Vođ po Novon Sadu i okolini, Slavija, Novi Sad
  7. www.ny.com.museums/mile.html