Prirodno – geografske karakteristike sela Bebića Luka

Autor: Mr Vuk Garača

.
Priroda, bilo ona živa ili neživa, sastavni je dio prostora, pa tako i turističkih kretanja, jer se pored ostalog, turizam definiše kao kretanje kroz prostor u određeno vrijeme. U tom smislu su prirodno-geografske karakteristike veoma važan uticajni činilac, koji opredjeljujuće djeluje na atraktivnost nekog prostora, bilo vizuelni, bilo klimatski, i njegovo promovisanje u turističku destinaciju.
.
Reljef

Geografska oblast Podgorina obuhvata gornje tokove Kolubare, Jadra, Tamnave i njihovih pritoka. Na ovom području izdižu se planinski masivi Povlena, Medvednika, Jablanika i Maljena i protežu njihove kose. Deo ovog prostora čini i Bebića Luka, kao zaseok sela Poćuta u gornjem toku Jablanice. Predeo je ograđen visovima: sa severa Tarom (563 m) i Šaranom (570 m), sa istoka Međednjačom (702 m), Vitom (814 m), s juga Markovim biljegom i Vilovicom, a sa zapada Krušikom (preko 600 m) i Sovačkim kikom (715 m) (Lukić, 1990).

Selo Bebića Luka se nalazi na oko 500 m nadmorske visine na obroncima Jablanika, jedne u nizu Valjevskih planina, čiji najviši vrh doseže 1275 m. Dakle, to je predio sa čistim vazduhom, netaknutom prirodom i odličnom klimom. Teren je izvanredan za šetnje i planinarenje, različite izlete i rekreaciju, poput vožnji biciklom. Livade i pašnjaci su bogati raznim ljekovitim biljem, gljivama i drugim plodovima prirode, što pored zdrave hrane predstavlja eko komponentu i značajnu stavku u okviru budućeg seoskog turizma.

Do podnožja planine Jablanik vodi asfaltni put, saobraćajna veza Valjevo – Bajina Bašta. Ovom saobraćajnicom se ide do sela Poćute, a zatim se penjanje nastavlja dolinom Jablanice. Sa vrha planine pruža se pogled na Medvednik i Povlen. Na ovoj planini postoji planinarski dom, koji je posjećen samo tokom ljetnje godine. Na Jablaniku postoje izvanredni prirodni smučarski tereni, ali još uvijek ne valorizovani (Grupa autora, 1956).

Kotlina je sastavljena od tankog sloja mergle i laporca u koji su protkane male vrpce mrkog uglja. Slojevi su miocene starosti i poremećeni, pa padaju ka severoistoku pod dosta oštrim uglom. Kotlina je neravna i Jablanicom podeljena na dva dela. Kako su neravnine vrlo strme, a padine tercijernih naslaga od vododržljivih stena, to se znatan deo srozava i spušta ka rijeci, naročito na desnoj obali. Uz Jablanicu su vrlo male ravnice – omanje luke, lučice, palučci na obema stranama, izuzimajući Poćutu. Fosilni ostaci morske flore i faune, pronađeni na krečnjačkim gromadama, potvrđuju da je Poćuta sa okolinom bila priobalni deo nekadašnjeg Panonskog mora, koje je u dalekoj prošlosti oteklo Dunavom kroz đerdapsku klisuru u Vlaško-pontijsko more. Po krajevima ove kotline ima dosta vrtača širokog dna, među kojima se daju razlikovati i aluvijalne. Na njihovom dnu su česti ponori i zvekare. Obodni delovi kotlina su strmi i krševiti, a sastavljeni su od sekundarnog krečnjaka (Lukić, 1990).

U ovom području su razvijeni i kraški oblici, poput vrtača, jama i pećina. Neke od vrtača mogu da se iskoriste kao mjesta za okupljanja, različite seoske manifestacije i takmičenja, eventualno neke predstave, jer imaju idealan oblik poput amfiteatra ili antičkog pozorišta i uz određena sredstva mogu da se privedu originalnoj namijeni.
.
Hidrografija

Sredinom kotline Poćute, u kojoj se nalazi ovaj potencijal seoskog turizma, teče rijeka Jablanica. Ona postaje od Rebeljske rijeke, koja jednim krakom izvire ispod Medvednika, a drugim ispod Jablanika i Vujinovačke rijeke koja izvire ispod Jablanika. Na mestu Sastavci kod škole na Bebića Luci, započinje svoj put, dug 42 km do Valjeva, gde se sastaje sa Obnicom i gradi rijeku Kolubaru. Na tom putu su usečene tri klisure: Pustinjska, Šaranska i Jovanjska. Najlepša je Pustinjska duga 4 km. Na maloj zaravni, odmah ispod rijeke Jablanice, u samoj klisuri nalazi se manastir Pustinja. Sliv rijeke Jablanice obuhvata površinu od 148 km kvadratnih. Nešto niže ispod crkve Gračanice, Jablanica prima pritoku Sušicu, jedinu veću ponornicu u ovom kraju. Sušica postaje od Stubićke i Povlenske rijeke sa pritokom Cetinjom. Vrlo su česti kraški izvori, od kojih su neki uređeni kao česme i zovu se imenima porodica. Bezvodni su krajevi Sušice i Stubo, pa se narod služi cisternama (Lukić, 1990). Priroda je neposredno okruženje manastira obdarila sa dva izvora pitke, hladne vode, od kojih zdenac Mlakovac zapadno od porte narod posjećuje kao lekovit.
.
Klima

Pošto je selo Bebića Luka u kotlini, zaštićeno je od oštrijih klimatsih uticaja, koji su sve izraženiji od Valjeva prema planinama, klima je ovde umereno-kontinentalna. Temperature vazduha se preko leta penju do 35 stepeni, a preko zime padaju do -15 stepeni. Međutim za prikaz toplotnog stanja nekog prostora kao najreprezentativniji pokazatelj uzimaju se srednja mjesečna i godišnja temperatura vazduha, jer je rezultat opštih radijacionih i cirkulacionih procesa i neznatno se mijenja od godine do godine.

Tabela br. 2. Srednje mjesečne i godišnje temperature vazduha u Valjevu (1954-1984) u ˚C.

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred. god.
0,4 1,8 7 10,2 15,7 18,9 20,2 19,3 16,3 11,5 5,1 2 10,7

Izvor: Meteorološki godišnjak, Savezni hidrometeorološki zavod.

Iz tabele broj 2 se može zaključiti da je najhladniji mjesec januar sa 0,4˚C, a najtopliji juli sa prosječnih 20,2˚C, dok ga slijede avgust i juni sa po 19,3˚C i 18,9˚C. Srednja godišnja temperatura za period od 1975-1984. godine kreće se oko 10,7˚C. Zanimljivo je reći da srednje mjesečne minimalne temperature u navedenom periodu nisu kretale ispod – 3,5˚C, a srednje maksimalne 26,5˚C.
Za kotlinu Poćutu i okolinu karakteristični su sjeverozapadni, sjeverni i južni vjetrovi. NJih lokalno stanovništvo naziva različitim imenima, najčešće prema osnovnim karakteristikama. Tako postoje madžarac, suv, hladan, zimski vjetar; ćora, narodni naziv za vjetar koji donosi sneg; studenac koji donosi studen. Posebno su značajni vjetrovi koji duvaju sa istoka. Oni narodski imaju više imena, shodno osobinama: ustoka, suv vjetar, zimi hladan i ledi, a ljeti naglo suši. Ovaj vjetar nosi i imena borjanica, jer se javlja prvo na Maljenu i izvaljuje borove i jele, gorštak, jer se javlja u šumi, planinac jer u planini čini štetu, smušac koji duva u proljeće i iz kuće se ne sme tada izaći. Zapadni vjetrovi donose kišu i nepogode sa padavinama. Danik je ime za prijatan povjetarac koji ljeti duva sa planina (Lukić, 1990).

Tabela br. 3. Srednja mjesečna i godišnja relativna vlažnost vazduha u Valjevu (1954-1984) u %.

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred. god.
82 77 73 69 71 71 68 69 73 77 80 83 74

Izvor: (Pjevač, 2002, 44).

Tabela broj 3 ukazuje da je relativna vlažnost vazduha najniža u julu 68%, a najviša u decembru mjesecu 83%. Poredeći je sa prethodnom tabelom može se zaključiti da je relativna vlažnost vazduha obrnuto proporcionalna u odnosu na srednje mjesečne temperature vazduha. Srednja godišnja vrijednost za ovaj klimatski element iznosi 74%, što je u skladu umjereno-kontinentalnom klimom koja polako prelazi u kontinentalnu penjući se uz Valjevske planine.

Tabela br. 4. Srednji mjesečni i godišnji broj časova sunčevog sjaja u Valjevu (1954-1984).

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred. god.
68,7 87 141 165 208 237 274 259 203 159 88,9 59,9 1960

Izvor: (Pjevač, 2002, 42).

Na osnovu prikazane tabele broj 4, uočava se pravilan hod srednjih mjesečnih vrijednosti koje od januara do jula postepeno rastu, a zatim opadaju. Trajanje sunčevog sjaja nije veliko, s obzirom da na godišnjem nivou iznosi 1959,9 časova. Mjesec sa najviše sunčevog sjaja jeste juli (273,6 h), dok je najmanje osunčan decembar (60 h).
Trajanje osunčanosti po godišnjim dobima izraženo u procentima je sljedeća: proljeće – 26,4%, ljeto – 39,5%, jesen – 23,1% i zima -11%. Kao što je i logično, a što podaci potvrđuju godišnje doba sa najviše sunčevog sjaja je ljeto, dok je zima kada je ovaj klimatski elemenat u pitanju na posljednjem mjestu. U tom smislu je značajan podatak da ljeto i jesen imaju 62,6% ukupnog broja sunčanih sati, što je uz podatak da proljeće raspolaže sa više od 25% godišnje vrijednosti istog klimatskog elementa, povoljno sa aspekta produženja turističke sezone, odnosno ukupnog njenog trajanja.

Tabela br. 5. Godišnj tok oblačnosti u Valjevu (1975-1984) izražen u 1/10 pokrivenosti neba.

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred. god.
7 6,7 5,9 6,4 6,1 5,6 4,4 4,6 4,7 5,5 6,8 7,1 5,9

Izvor: Meteorološki godišnjak, Savezni hidrometeorološki zavod.

Tabela broj 5 pokazuje da decembar ima najveću oblačnost (7,1), dok je u julu najmanja (4,4), vrijednosti na godišnjem nivou se kreću oko 6 desetina pokrivenosti neba. Treba reći da se godišnji tok srednje mjesečne oblačnosti dobro poklapa sa srednjim mjesečnim temperaturama, tako da najhladniji mjeseci u godini imaju najveću vrijednost oblačnosti. Oblačnost je promjenjiv klimatski element, čak i u toku jednog dana, a veoma je važna, jer direktno utiče na intenzitet insolacije, kao i na radijaciju zemljine površine, te time ublažava dnevna kolebanja temperature vazduha (Pjevač, 2002).

Tabela br. 6. Srednje mjesečne i godišnje količine padavina u Valjevu (1975-1984) i Poćuti (1950-1984) u mm.

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred. god.
Valjevo 58 50 53 59 95 127 82 80 70 49 59 55 836
Poćuta 68 64 66 80 113 109 98 78 74 70 86 79 985

Izvor: (Pjevač, 2002, 44) i Meteorološki godišnjak.

Podaci o godišnjem toku padavina ukazuju da se radi o kontinentalnom pluviometrijskom režimu, za koji su od značaja depresije koje se kreću preko Jadranskog i Egejskog mora, kao i one od Đenovskog zaliva na istok dolinama Save i Dunava prema Crnom moru (Pjevač, 2002, 42).

Iz tabele broj 6 može se očitati da je kada je Valjevo u pitanju juni najkišovitiji mjesec sa 127 mm, a kada je riječ o Poćuti da je to maj sa 113 mm padavina. Ako pak, govorimo o najmanjim količinama padavina za Valjevo je karakterističan oktobar sa svega 49 mm, a za Poćutu februar sa 64 mm taloga, dok su srednje godišnje 836 mm u prvom i 985 mmu drugom slučaju.

Posmatrajući količinu padavina moglo bi se zaključiti da ljeto predstavlja vlažniji dio godine. Istina je da se tada izluči veća količina padavina, ali je ipak ljeto period sa najvećom insolacijom. To se može objasniti povremenim prodorima vlažnih vazdušnih masa i izlučivanjem padavina gotovo po pravilu u vidu kratkotrajnih pljuskova. Ovakav način izlučivanja ne predstavlja smetnju turističkom boravku, već donosi prijeko potrebno osvježenje (Pjevač, 2002, 42).

Dobre kombinacije klimatskih elemenata: pritiska, vlažnosti, temperature omogućavaju prijatan boravak, posebno ljeti i u proljeće. Klima je pogodna za mlađe plućne bolesnike, kao i za blaže srčane. Na većim nadmorskim visinama gde je insolacija veća i sunčevo zračenje efektivnije, postoje uslovi za oporavak od blažih povrijeda i zarastanje rana.
.

Flora i fauna

Na Valjevskim planinama preovlađuju listopadne šume, koje su prema nadmorskoj visini zonalno raspoređene. Od drvenastog rastinja sreću se: bukva, grab, cer, vrba, topola, lipa, klen, javor, hrast, bagrem, lijeska, jasen, jova, brest i druga. Dok je breza veoma retka, ima je nesto više na Jablaniku i Brezovicama, po čemu je selo dobilo ime. U ovakvim klimatskim uslovima i ambijentu, od voća se najviše gaji šljiva maxarika, po čemu je ovaj region naširoko poznat. Gaje se jabuke, kruške, trešnje, orasi, ređe dunje i mušmule, i to samo kao dvorišna stabla. Travna i livadska vegetacija zastupljena je na 1/3 ukupne površine, a najpoznatiji predstavnici ovih ekosistema su: jeremičak, lincura, narcis, jagorčevina, kaćun (Pjevač, 2002).

U šumama i planinskim suvatima Poćute može se sresti visoka divljač, kao što su: srna, divlja svinja, ređe divokoza, a od životinja koje su zakonom zaštićene kao retka vrsta medved. U okolini živi i vuk, lisica, jazavac, vjeverica, lasica, jež, tvor, kuna, vidra. Od zmija se javljaju šarka, poskok i bjelouška. Od ptica se sreću vrana, svraka, gavran, vrabac, sjenica, žunja, djetlić, grlica, kukavica, prepelica, kreja, vivak, lasta, kobac, orao i druge. Najviše se love zečevi i fazani. U mjestu postoji lovačka jedinica koja pripada lovačkom društvu „Braća Nedić“ iz Valjeva, koje se brine o podmlađivanju fazana i u ograđenim prihvatilištima pušta šestonedeljne i osmonedeljne fazanske piliće (Lukić, 1990).

Vodeni tokovi, predstavljeni brzim planinskim rječicama i potocima, su veoma čisti i bogati ribom, prije svega potočnom pastrmkom. U šumama i planinskim suvatima može se sresti visoka divljač, kao što su srna, divlja svinja, divokaoza i medvjed. Ovo daje mogućnost da se u okviru seoskog turizma kao jedna od dopunskih aktivnosti u okviru turističke ponude nađu i lov i ribolov. U tom smislu mogu biti organizovani, dobro poznate hajke i potjere na vuka, lisicu ili divljeg vepra.
.

Literatura

1. Lukić, M. (1990), Poćuta i njene škole, Oš „Zdravko Jovanović“, Valjevo
2. Pjevač, N.(2002), Valjevske planine – mogućnost razvoja turizma, Zadužbina Andrejević, Beograd
3. Ćeranić, Z. (1985), Selo Bebića Luka, Zavod za zaštitu spomenika Valjevo, Valjevo
4. Grupa autora,(1956), Valjevo i okolina, Turistička štampa, Beograd
5. Meteorološki godišnjak, (1975-1984), Savezni hidrometeorološki zavod, Beograd