Prirodno-geografske karakteristike Sarajeva

Autor: Mr Vuk Garača

.

Geološko-geomorfološke karakteristike

U geološkoj građi srednje Bosne, u kojoj se nalazi Sarajevo, učestvuju metamorfne i magmatske stijene, ali su zastupljeni i mezozojski krečnjaci i dolomiti. Ovaj dio Bosne i Hercegovine se odlikuje planinama zaobljenih vrhova i zaravnjenih bila, čija je prosječna visina od 1000-1500 m. Iznad njih izdižu se vrhovi od otpornih stijena visine od 1500-2000 m. Ove planine pripadaju zapadnoj zoni mladih vjenačnih planina, odnosno Dinaridima (Marković, 1967).

Sarajevo se nalazi u Sarajevskom polju, koje je sastavni dio prostrane Sarajevsko-zeničke kotline, najveću u Bosni i Hercegovini. Niži dijelovi kotline prekriveni su rijčno-jezerskim sedimentima nataloženim u toku tercijera, dok su nešto viši obodni dijelovi, visine od 550-700 m, izgrađeni od slatkovodnih sedimenata iz kvartara, te predstavaljaju riječno-jezerske terase, na kojima su nastala stara, istoimena naselja: Bistrik, Sedrenik, Višnjik, Vraca, Mojmilo (www.sarajevo.ba).

Sarajevo je okruženo planinama u vidu visoke barijere: Igman (1504 m)Bjelašnica(2067 m), Treskavica (2088 m), Jahorina (1913 m), Romanija (1647 m), Ozren (1452 m) i Trebević (1629 m). Izgrađene su od trijaskih krečnjaka i dolomita, ponegdje sa izraženim kraškim reljefom, pa se javljaju pećine, vrtače, jame, ali i omanja kraška polja. U višim planinskim predijelima zapažaju se i tragovi ledenog doba, a naročito na sjevero-istočnim padinama Bjelašnice, u vidu morenskog materijala i ostataka cirkova. Međutim Treskavica je daleko poznatija po glacijalnim tragovima, jer se na njoj nalazi pet glacijalnih jezera, a to su: Veliko, Bijelo, Crno, Platno i Malo jezero(www.sarajevo.ba).

Na osnovu fizičko-geografskih karakteristika svojih planina Sarajevo je izraslo u veoma značajan zimski sportsko-rekreativni centar, a 1984.g bilo je organizator zimskih olimpijskih igara. Pored ubrzanog razvoja ski turizma Olimpijada je uticala na opšti razvoj turizma, tako da je Sarajevo postalo poznato svjetskoj turističkoj javnosti. Najznačajnije olimpijske planine oko sarajeva su: Jahorina, Bjelašnica, Igman i Trebević.

Jahorina se nalazi 30 km jugoistočno od Sarajeva. Najviši vrhovi su joj Sjenište (1910 m), Ogorelica (1908 m), Košuta (1907 m), Crni vrh (1788 m), Borovac (1750 m), Križevac (1319 m). Izgrađena je od paleozojskih škriljaca u osnovi i krečnjaka i dolomita u povlati, dok u geostrukturnom pogledu predstavlja navlaku. Pod uticajem egzogenih sila na pojedinim mjestima krečnjak je potpuno erodiran, pa se javljaju znatne površine pod škriljcima. To je izuzetno pogodovalo gradnji i uređenju skijaških staza, jer su ovakvi tereni najpovoljniji u tom pogledu. Krajem XIX vijeka izgrađena je na njoj prva planinska kuća, a nakon toga uređeni su skijaški tereni i smještajni kapaciteti. Godine 1937. tu je održan Prvi slet smučara Jugoslavije. Nagli razvoj zimskog turizma omogućila je organizacija XIV ZOI , kada su na planini izgrađeni savremeni hoteli i prateći objekti, kao i staze za spust, slalom i veleslalom, gdje su održavana takmičenja u alpskom skijanju za žene (Enciklopedija Jugoslavije 2, Bušatlija, 1988).

Igman predstavlja talasastu površ jugozapadno od Sarajeva i čini sjeveroistočno krilo planine Bjelašnice. Najviši vrhovi su Crni vrh (1647 m), Guvno (1607 m), Ćurino (1533 m). Izgrađena je od krečnjaka i dolomita tercijerske starosti, koji su navučeni preko flišnih naslaga jursko-kredne starosti. Skaršćena je, te ima brojne škrape, vrtače, i uvale, preko kojih mjestimično dolaze morenske naslage. Teren Igmana je bezvodan, a vode se pojavljuju u vidu snažnih vrela u podnožju (Vrelo Bosne). Za Olimpijadu izgrađeni su tereni za zimske sportove, tačnije mala i velika skakaonica, za skokove i letove (Bušatlija, 1988). Ova planina je značajna i po događajima iz Drugog svjetskog rata i velikoj epopeji iz Narodno-oslobodilačke borbe, poznatoj pod nazivom Igmanski marš.

Bjelašnica se nalazi jugozapadno od Sarajrvskog polja. Predstavlja karstifikovanu visoravan koja se pruža na dužini od 15 km u pravcu sjeveroistok-jugozapad, u kom pravcu je i nagnuta. Sjeverni dio visoravni ima prosječnu visinu od 1900 m. Tu su i najviši vrhovi Bjelašnice: Bjelašnica – Zvjezdara (2067 m), Krvavac (2062 m), Vlahinja (2057 m). Južni dio visoravni je niži, čija prosječna visina iznosi 1200 m. Najveći dio planine izgrađen je od tercijerskih krečnjaka i dolomita, dok je samo zapadni dio sastavljen od škriljaca i pješčara trijaske starosti. Krečnjačko dolomitske mase su isprepucale brojnim pukotinama, usljed kojih se atmosferske padavine brzo gube u podzemlju, pa je Bjelašnica općenito posmatrano bezvodna. Vrlo je atraktivna za ljetnji i zimski turizam. Tu su bile izgrađene staze za spust, slalom i veleslalom za muškarce (Enciklopedija Jugoslavije 2, Gašparović, 1982).

Trebević se nalazi jugoistočno od Sarajeva, a predstavlja sjeverozapadni ogranak Jahorine sa najvišim vrhom od 1629 m. To je popularno izletište Sarajlija. Na trebević se moglo stići i autobusom i uspinjačom koja je kretala iz centra grada i kojom se za 12 min stizalo na preko 1100 m nadmorske visine. Za održavanje Olimpijade izgrađena je bob staza. Izgrađeni su i prateći objekti poput hotela i planinarskih domova. Na vrhu je bio postavljen radio-televizijski relej.

Od geomorfoloških objekata u okolini Sarajeva, koja je bogata naslagama krečnjaka, značajne su i pećine. Neke od njih su Bijambarska pećina, Orlovača, pećina Starine Novaka, pećina Litovac u dolini Miljacke i druge.

Bijambarska pećina se nalazi 43 km od Sarajeva, na putu prema Tuzli. Pećinu čine tri speološka objekta: Gornja Bijambarska pećina, Srednja Bijambarska pećina, koja se sastoji od četiri dvorane koje su bogate pećinskim ukrasima. U četvrtoj dvorani, koja je i najveća, nalaze se brojni stalaktiti i strop je prekriven nakitom. Po ukrasima, koji su raznovrsni po obliku i veličini, ova pećinska dvorana je jedna od najljepših u BiH. Pećina je duga 418 m, od čega je 1965 uređeno 360 m za turističku posjetu. Ovaj interesantni geomorfološki fenomen ima četiri dvorane i više hodnika koji su ukrašeni stalaktitima i stalagmitima. U blizini pećine je i potok Bradić sa jezerom i vodenicom, te potok Bjelila, koji presjeca bijambarske šume i proplanke. (www.sarajevo.ba).

Pećina orlovača se nalazi na legendarnoj planini Romaniji, 15 km od Sarajeva. Pećina je duga više od 3000 m, od čega je 2500 m uređeno za turističku posjetu 1986. g. Po dužini hodnika ova pećina je na drugom mjestu u Bosni i Hercegovini poslije Vjetrenice. Ima bogato ukrašene dvorane i hodnike, a okolina je vrlo živopisna.
.

Klimatološke karakteristike

Kao što je već rečeno, Sarajevo se nalazi u srednjoj Bosni, u Sarajevsko-zeničkoj kotlini. Ima umjereno-kontinentalnu klimu, sa dobro izražena četiri godišnja doba, ali i čestim pojavama temperaturne inverzije. S obzirom da je Sarajevo od Jadranskog mora udaljeno oko 150 km bilo bi za očekivano da postoji veći uticaj maritimne klime, međutim nije tako. Naime, grad je sa juga okružen planinskim masivima Igmana, Bjelašnice, Treskavice i Ivan planinom, čime je zatvoren prolaz toplog i vlažnog vazduha sa Jadrana. U vezi s tim, postojali su planovi da se bušenjem “tunela” na Ivan planini, kojim bi se omogućila i mnogo bolja saobraćajna veza sa Mostarom i Neumom, obezbijedi prodor vazdušnih masa sa juga i na taj način zime učine toplijim, te grad nebi imao problema sa velikim sniježnim pokrivačem, ali bi se omogućilo i opšte strujanje vazduha, pa bi se riješio problem smoga, koji je u Sarajevu izuzetno izražen. Sa druge strane, na sjeveru, nalaze se Zvijezda, Romanija i Jahorina na zapadu, čime je onemogućen prodor oštrijih kontinentalnih masa, te tako izolovano nastaju uslovi za formiranje lokalne, mikro-klime.

Tabela 1. Srednje mjesečne i godišnje temperature vazduha u °C u Sarajevu (1975-1984).

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred.
god.
-0,2 1,2 5,9 8,5 14 16,9 18,5 17,6 14,9 10,9 4,2 1,1 9,4

Izvor: Meteorološki godišnjak, Savezni hidrometeorološki zavod, Beograd.

Iz tabele 1. se može zaključiti da je januar najhladniji mjesec je januar sa –0,2 °C, a zatim slijedi decembar i februar sa 1,1, odnosno 1,2°C. Juli mjesec je najtopliji sa srednjom temperaturom od 18,5°C i avgust sa 17,6°C. Srednja godišnja temperatura u periodu od 1975-1984. godine iznosi 9,4°C.
Zanimljivo je da se zimske temperature mogu spustiti i ispod –10, pa i do -20°C. Za posljednjih 120 godina, od kada se vrše meteorološka mjerenja, najniža temperatura je izmjerena 21. 2. 1946. godine i iznosila je –26,4°C, dok je najviša izmjerena dvije godine kasnije 8. avgusta u iznosu od 40°C (www.sarajevo.ba).
U Sarajevu i njegovoj bližoj okolini vjetar nije suviše izražen. Najvjetrovitiji mjeseci su mart, april i februar, a najdominantiji vjetrovi su sjeverni i južni. Prosječna jačina vjetra, po Boforovoj skali iznosi 1,35 F.
Prosječna vlažnost vazduha za period od 1975-1984. g. je iznosila 71,4 %. Najveća vlažnost vazduha je u decembru, januaru i novembru, kada iznosi 80 %, a najmanja u martu, aprilu i maju oko 60 % (Savezni hidrometeorološki zavod).

Tabela 2. Srednja mjesečna i godišnja insolacija (u časovima) za Sarajevo (1975-1984).

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred god.
64,7 87,4 135,4 143,8 178,7 198,9 253,6 205,7 179,6 135,8 71,5 39,9 1695

Izvor: Meteorološki godišnjak, Savezni hidrometeorološki zavod, Beograd.

Iz tabele se može zaključiti da je insolacija najmanja u decembru mjesecu kada iznosi svega 39,9 h, kada je, logično oblačnost najveća 331,9 h. Insolacija je najviša u mjesecu julu u iznosu od 253,6 h, dok je oblačnost u istom mjesecu najmanja 106,4 h. U ukupnom godišnjem prosjeku za navedeni period insolacija je iznosila 1695 h, dok je oblačnost u prosjeku iznosila 2685 h, iz čega se može zaključiti da, u prosjeku, u Sarajevu ima više oblačnih (224 dana), u odnosu na sunčane (141 dan), odnosno 1000 h oblačnosti više nego sunca.

Tabela 3. Srednje mjesečne i godišnje sume padavina (u mm) u Sarajevu (1975-1984).

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Sred. god.
74,4 61,3 65,1 75,5 82,6 93,5 81,9 73,3 79,3 80,7 85,2 79 931,8

Izvor: Meteorološki godišnjak, Savezni hidrometeorološki zavod, Beograd.

Iz tabele se može očitati da najviše atmosferskih izlučevina padne u junu mjesecu 93,5 mm, dok je sekundarni maksimum u novembru 85,2 mm, u kom periodu je i oblačnost najveća. Najmanja količina padavina karakteristična je za februar mjesec, kada iznosi 61,3 mm, dok je prosječna godišnja suma padavina za period od 1975-1984. godine iznosila 931,8 mm. Takođe je uočljivo prilično ravnomjerno izlučivanje padavina tokom godine. Značajno je i to da se snijeg u gradu zadržava oko 60 dana godišnje.

Ovakvi povoljni klimatski uslovi su povoljno uticali na razvoj turizma, naročito zimskog. Sniježni pokrivač se na okolnim planinama zadržava u prosjeku 200 dana, zbog čega ski sezona traje sve do početka maja (www.sarajevo-tourism.com).

Na kraju treba istaći da je prva meteorološka opservatorija u Bosni i Hercegovini podignuta na Bjelašnici 1894. godine.
.

Hidrološke karakteristike

Grad Sarajevo, kao i njegovo šire područje, veoma su bogati vodom, najviše u obliku riječnih tokova i izvora. Kroz sam grad čitavom njegovom dužinom protiče rijeka Miljacka, čineći na taj način njegovu kičmu. Miljacka nastaje spajanjem Paljanske i Mokranjske Miljacke, koje su duboko usjekle svoja korita, kao i Miljacka, u vidu kanjona, u dužini od nekolik kilometara, prije njenog ulaska u grad. Vodu odvodnjavaju sa Jahorine i Romanije. Teče kroz grad uređenim koritom, podzidanim i regulisanim poslije dolaska Austrougara. Širokim oko 35 m i dubokim oko 1,5 m. U Miljacku se uliva i nekoliko potoka od kojih su najveći Koševski, Velešićki, Bistrički potok i Mošćanica čiji je izvor u potpunosti kaptiran i iskorišćen za vodosnabdijevanje grada, još u doba Turaka. Svi su oni regulisani i većim ili manjim dijelom teku ispod ulica grada. Miljacka nakon Alipašinog mosta napušta grad i poslije nekoliko kilometara se uliva u Bosnu.

Bosna, zapravo neprotiče kroz grad. Ona nastaje na vrelu Bosne, od nekoliko vrela koji izviru u podnožju Igmana, na nadmorskoj visini od 492 m. Bosna se na svom putu dugom oko 230 km uliva u Savu kod Bosanskog Šamca. Bosna neposredno poslije izvorišta prima nekoliko pritoka: Željeznicu, Dobrinju, Miljacku.

Željeznica izvire podno Treskavice. Ona protiče kroz sarajevsko naselje i opštinu Ilidžu, gdje se i uliva u Bosnu. Rijeka Dobrinja, u svom gornjem dijelu Tilava, izvire ispod Trebevića. Protiče kroz naselja Lukavicu i Neđariće, a zatim pod nazivom Dobrinja kroz istoimeno naselje, koje poput novosadskim Limanima, nosi numeraciju od 1 do 4. Nešto nizvodnije se uliva u Bosnu.

Sarajevo je poznato i po mineralnim vodama. Tu je prije svega banja Ilidž, čije i ime to potvrđuje (ilidža na turskom znači banja). Sastoji se od nekoliko izvora tople, hidrokarbonatne i sulfatne vode sa temperaturom od 58°C. Bila je poznata još u doba Rimljana. Ilidža je jedna od najpoznatijih banja u Bosni i Hercegovini, a specijalizovana je za liječenje reumatskih, nervnih i ženskih bolesti.
Drugi poznati mineralni izvori u blizini Sarajeva su Blažuj i Kiseljak, u kome se flašira poznata kisela voda Sarajevski kiseljak.

Od drugih hidrografskih zanimljivosti treba izdvojiti pet glacijalnih jezera na Treskavici koja predstavljaju najizrazitije tragove ledenog doba na ovoj planini. Jezera predstvljaju pravu prirodnu rijetkost i planinarsku atrakciju, a nalaze se iznad 1500 m nadmorske visine. Glacijalna jezera na Treskavici: Veliko, Bijelo, Crno, Platno i Malo jezero predstavljaju vrijedne ekosisteme sa specifičnom florom i faunom. Krajem pedesetih godina ova jezera su vještački poribljena, ali je eksperiment uspio samo u Velikom jezeru, u kojem ima ribe pastrmke. Veliko jezero je najveće i najljepše ( dugo 220 m, široko 185 m, a duboko 6 m) nalazi se na nadmorskoj visini od 1548 m. Kristalno čista jezerska voda i nedirnuta okolina nude nezaboravne trenutke, posebno u vrelim ljetnim danima, mada i u ostalim godišnjim dobima ljepota i atraktivnost jezera nije ništa manja (www.sarajevo.ba).

Vodopad Skakavac se nalazi 12 km sjeverno od Sarajeva, iznad sela Nahorevo. To je jedan od najvećih i najljepših vodopada u BiH i predstavlja pravu turističku atrakciju. Vodopad je visok 98 metara i smješten je u pejsažu izuzetne ljepote. Na plitkim karbonatnim tlima, u neposrednoj blizini vodopada, razvijene su termofilne šume i šikare crnog graba i jesenje šašike, te crnog graba i crnog jasena. Posebno interesantna je vegetacija na stijenama oko vodopada, koja obiluje endemičnim i relikatnim vrstama. Vodopad Skakavac, po mnogo čemu izuzetan, predstavlja jedan od najatraktivnijih turističkih motiva u neposrednoj blizini Sarajeva (www.sarajevo.ba).

Na rijeci Željeznici, na lokalitetu iznad Trnova, nalazi se izuzetno lijep i rijedak prirodni fenomen, poznat pod nazivom „Kazani na Željeznici“. Kazani predstavljaju najatraktivnije mjesto u kanjonu Željeznice. Na ovom lokalitetu voda je dugim nizom godina, jakim kretanjem i materijalom koji nosi, izdubila u svom dnu, u stjenovitoj podlozi, okrugla udubljenja, kazane – lonce, te se ima utisak kao da na tim mjestima voda ključa. Kazani su duboki od pola do jednog metra, promjera 0,30 do 0,70 cm, i često se susreću u koritu rijeke. Ovaj vrijedan prirodni fenomen ujedno predstavlja značajnu turističku atrakciju (www.sarajevo.ba).
.

Biogeografske karakteristike

Vegetacija na području Sarajeva prepada srednjeevropskoj zoni. Po šumama i livadama nalaze se formacije centralnoevropske zone, a to su : hrast, bijeli grab, omorika, jela, bukva, bor, topola, lipa. Kao granica mediteranske flore javlja se crni bor, munika, žestika, crveni javor. U vertikalnom pravcu se zapažaju tri vegetaciona pojasa. Najniži dolinski predstavlja Sarajevsko polje, slijedi potplaninski pojas do 1700 m i na kraju planinski pojas iznad pomenute visine (Škarić, 1985).

Trebević, planina na domak Sarajeva, najomijljenije je izletište Sarajlija. Ljepotu Trebevića, koji je ukras Sarajeva, karakteriše čitav niz specifičnosti kao što su: više stotina vrsta drveća, grmlja, zeljastih biljaka koje su ovdje prirodno zastupljene, zasađene stogodišnje kulture Pančićeve omorike, crnog i bijelog bora, munike, molike, ariša, limbe, zatim planinska botanička bašta „Alpinetum“, koja je osnovana 1948. godine ispod samog vrha Trebevića, te čitav niz endemičnih vrsta (Knantia sarajevoensis, Iris bosniaca, Primula auricula, Hieracium trebevicianum, Iris bosniacum i dr.) (www.sarajevo.ba).
Atraktivno šetalište od banjsko – turističkog naselja Ilidža do Vrela Bosne, zasađeno stablima platana i kestena u dužini od 3,5 km, predstavlja najljepši drvored u BiH. Aleju sačinjavaju 726 stabala javorolisnog platana, sađenih u 2 reda 1892. godine, te desetine stabala divljeg kestena koji su sađeni 1888. godine. Ovaj zeleni „tunel“ oduvijek je predstavljao pravu turističku atrakciju i svojevrstan spomenik prirode. Sličnu atrakciju predstavlja stogodišnji drvored lipa na keju uz Miljacku, poznat pod nazivom Omladinsko šetalište (www.sarajevo.ba).

Botanički vrt se nalazi u centralnom dijelu grada i čini sastavni dio kompleksa Zemaljskog muzeja. Jedini je spomenik ove vrste u Sarajevu. Osnovan je 1913. godine, a njegov osnivač bio je istaknuti botaničar Karlo Maly. Površina botaničnog vrta iznosi 14.270 m2 i u njemu se uzgaja više od 2000 biljnih vrsta. Vrt sadrži vrlo vrijedne zbirke: endemičnih vrsta, tercijalnih relikta, naših florističkih rijetkosti. U prekrasnom ambijentu se na jednom mjestu mogu vidjeti brojne egzotične vrste drveća, kao što su: japanska trešnja (Prunus serrulata), mamutovac (Sequoia), ginko (Ginkgho biloba) i dr. Posebnu atrakciju predstavlja fontana u centralnom dijelu vrta, okružena bujnom vegetacijom, koja doprinosi da vrt na posjetioca ostavlja utisak romantičnog cvijetnog parka (www.sarajevo.ba).
U samom gradu se nalazi i više zelenih površina u vidu parkova. Najznačajniji je svakako Veliki park u strogom centru grada, preko puta stare zgrade Zemaljske vlade i Skupštine BiH i Doma Milicije. Takođe je značajna Pionirska dolina, park, zabavni park i zoološki vrt grada Sarajeva. Tu su, zatim uređena izletišta Vrelo Bosne i Stojčevac, kao i banja Ilidža.

Na okolnim planinama mogu se naći razne vrste divljači. Najznačajniji su: vuk, mrki medvjed, lisica, divokoza, veliki tetreb, divlja svinja, srna, jelen, kuna.
.

Pedološke karakteristike

Za Sarajevsko-zeničku kotlinu, kao i za širu okolinu Sarajeva karakteristično je više tipova zemljišta, ali se u osnovi svodi na nekoliko varijeteta smeđeg tla. To su, prije svega smeđa tla na krečnjaku i dolomitu, kiselo smeđa tla, lesivirano tlo.

Naravno, u dolinama rijeka se javljaju aluvijalne ravni, gdje su zastupljena aluvijalna tla sa semiglejom. Po svojstvima su veoma različita. Ima ih vrlo plitkih, ali i veoma dubokih. Po pravilu sadrže malo humusa (oko 1 %). Kako zauzimaju ravničarska područja, ova tla su veoma pogodna u uzgoj svih kultura, a uz navodnjavanje daju veoma visoke prinose. Područja grada oko rijeka Miljacke, Željeznice i Bosne nalazi se na ovom tlu.

U prostoru oko njih dolaze lesivira tla. Nastaju iz smeđeg tla ispiranjem čestica gline iz površinskih u dublje horizonte, koji su zbog toga slabije vodopropusni od povlatnih. Ova tla su kisela (pH 5-6,5), a sadrže oko 2 % humusa. Zahtjrvaju agrotehničke mjere: kalcifikacije, fosfatizacije i humizacije i svrstavaju se u tla srednje plodnosti.

Šire područje grada se nalazi u zoni smeđeg tla na krečnjaku i dolomitu. Ova tla imaju slabo kiselu reakciju, a stepen zasićenosti bazama je veći od 50 %. Po teksturi su ilovaste glinuše i glinuše, ali su dobro vodopropusna, jer im je struktura poliedrična. Svrstavaju se u srednje duboka tla, a pretežno se nalaze u brdskim i planinskim područjima.

Kiselo smeđa tla nastaju na kiselim stijenama i imaju kiselu reakciju, gdje je stepen zasićenosti bazama niži od 50 %. Sadrže 2-5 % humusa, ali su siromašna fosfatima. Srednje su dubine i pogoduju za uzgoj krompira, raži, ječma i zobi. Potrebna im je fosfatizacija, kalcifikacija i unošenje azotnih đubriva (Enciklopedija Jugoslavije 2, Kavić, Resulović, 1982).
.

Literatura

1. Leksikografski zavod FNRJ, (1959-1966), Enciklopedija likovnih umjetnosti, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb
2. Jugoslavenski leksikografski zavod, (1968-1988), Enciklopedija Jugoslavije, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb
3. Marković, J. (1971), Gradovi Jugoslavije, Zavod za izdavanje udžbenika, Beograd
4. Savezni hidrometeorološki zavod, (1975-1984), Hidrometeorološki godišnjak, Savezni hidrometeorološki zavod, Beograd
5. Čelić, Dž. (1990), Sarajevo i okolica-povjest, kultura, umjetnost, prirodne znamenitosti i turizam, Turistkomerc, Zagreb
6. Škarić, V. (1985), Sarajevo i njekova okolina od najranijih vremena do austrougarske okupacije, Veselin Masleša, Sarajevo.
7. www.sarajevo.ba
8. www.sarajevo-tourism.com