Lokacija i karakteristike Srednjeg grada Petrovaradinske tvrđave

.

Mikrolokacija i saobraćaj

Srednja tvrđava se nalazi na krajnjem istoku, bedemima zahvaćenog prostora Petrovaradinske tvrđave. Njena prosječna nadmorska visina kreće se od 100-120 metara. Potpuno je uvučena u kopno, tako da je skoro neprimijetna. Vizuelno je potpuno u sjenci Gornje tvrđave. Sa njene sjeverne strane nalazi se Gornji grad, a sa južne vojni poligov na platou Tranxamenta. Na istoku dodiruje naselje Petrovaradin, a na zapadu je potpuno na Dunavu. Ovaj dio Petrovaradinske tvrđave nema izrazitih vizuelnih tačaka, osim dvije unutrašnje, koje se nalaze na kracima dvorožnog bastiona Hornverk. One pružaju pogled na jug, odnosno bedeme i šančeve Srednje tvrđave, te djelimično Tranxament.

Slika br. 9. Položaj Gornje tvrđave u odnosu na cijelu Petrovaradinsku tvrđavu.

Srednja tvrđava nema dobro razvijenu saobraćajnu infrastrukturu. Ona kao i Gornja tvrđava koristi dva puta iz istočnog i zapadnog podnožja Petrovaradinske tvrđave, sa primjedbom da ove komunikacije više gravitiraju Srednjoj tvrđavi. Preciznije, put iz zapadnog podnožja vodi direktno na plato Srednje tvrđave, prolazeći kroz Kameničku kapiju. Ovaj putni pravac, je nepodesan za veća vozila, jer posjeduje tri omanja tinela do visine do 3 metra i 3 metra širine, tako da omogućuje prolaz samo jednog vozila, a treba primijetiti da saobraćaj ovdje nije regulisan semaforima, pa može doći do manjih nezgoda prilikom mimoilaženja dva vozila iz suprotnih pravaca. Koristeći onaj put iz istočnog podnožja potrebno proći kroz Komunikacionu kapiju, da bi se pristupilo centralnom platou Srednje tvrđave. Takođe, postoji jedan slabiji, kaldrmisan put, za koji od glavnog puta, negdje prije parkinga za autobuse, postoji odvajanje. Ovim putem se može pristupiti unutrašnjosti Srednje tvrđave, odnosno njenim šancevima. On se veoma malo koristi, a pretežno od strane lica koja u tom dijelu Tvrđave imaju bespravno podignute ostave, radionice i ateljee u bedemima i drugim dijelovima podzemlja. Sa centralnog platoa, moguć je pristup bedemima i šančevima kroz kapiju dvorožnog bastiona Hornverk, te Sporednu kapiju. Ove pravce koriste i vozila, ali zbog ne postojanja pravog puta to nije preporučljivo, Oni su uslovno namijenjeni pješacima. Na Srednjem platou, ne postoji uređen parking prostor, ali je vozilo moguće parkirati nagdje na slobodnom prostoru unutar njega.
.

Opšte karakteristike

Srednji grad ili Hornverk građen je kao najistureniji dio Petrovaradinske tvrđave prema Sremskoj Kamenici, odnosno jugu, sa koje strane nije bilo prirodne prepreke, koja bi bila u funkciji odbrane. Sastoji se od Srednjeg platoa, na kome su objekti i niza bedema i rovova, međusobno povezanih spletom podzemnih hodnika i prostorija. Kao cjelina, Srednja tvrđava zahvata površinu od 35,51 ha, odnosno 44,39% u odnosu na cijelu Tvrđavu. Ovo je, dakle najveća pojedinačna površina, koju obuhvata bilo koji od dijelova Petrovaradinske tvrđave. Treba naglasiti da je većina navedene površine pod bedemima i šančevima, a samo manji dio pripada centralnom platou Srednjeg grada. Srednji plato je planiran, naročito za kulturu, pa su stoga ovdje prisutne samo institucije kulture, obrazovanja i umjetnosti. Među najznačajnijim je Akademija likovnih, muzičkih i primenjenih umetnosti, a za njom slijede brojni umjetnički ateljei. Najveći među njima je atelje čuvenog vajara Jovana Soldatovića, smješten u objektu Glavne stražare. Osim kulturnih sadržaja, ovdje se nalazi i određen prostor namijenjen stanovanju.

Objekti na Središnjem platou nemaju takvu brojnost i raznolikost kao na platou Gornje tvrđave, a sam plato je mnog manje i lošije uređen, a na nekim dijelovima čak i zapušten. Objekti Hornverka su takođe, građeni u XVIII vijeku. Spratnost objekata je mješovita, od prizemnih do spratnih, sa kosim krovovima, dakle barokni, te samo djelimično komunalno opremljeni. Srednji grad čine tri ogromna, prema jugu isturena bastiona i to svete Elizabete i svetog Karla, koji zajedno predstavljaju cjelinu, poznatiju kao dvorožni bastion „Hornverk“, po kome je cijela Srednja tvrđava dobila ima, te bastion svete Eugenije između prethodna dva. Unutrašnje bedeme zatvaraju i četiri kapije. To su kapija „Hornverka“, „Sporedna“, „Komunikaciona“ i „Kamenička“ kapija. Od objekata, na u Srednjem gradu se nalaze kasarna „Hornverka“, „Stražara“, barutni magacin svete Elizabete, „Mala stražara“, „Glavna stražara“, „Topovske šupe “, „Podoficirska menza“.

Tabela br. 11. Prikaz izgrađenih površina objekata Srednja platoa u m².

Red. broj Naziv objekta Izgrađena površina (m2) Postotak (%)
1. Zgrada Akademije umetnosti 1.720 46,40
2. Zgrada stražare 120 3,20
3. Barutana 160 4,30
4. Zgrada ateljea umetnika 1.295 34,90
5. Stanova „Gradskog zelenila“ 190 5,10
6. Mala stražara – astronomi 68 1,80
7. Glavna stražara – atelje J. S. 148 4,30
8. Suma 3.701 100,00

Tabela broj 11, daje prikaz izgrađenih površina na Srednjem platou Petrovaradinske tvrđave. Može se primijetiti da najveću površinu zahvata zgrada Akademije, nakadašnja kasarna „Hornverka“, čak 46,40% ukupne izgrađene površine Srednje tvrđave, odnosno 1.720 m², slijedi zgrada ateljea umjetnika, smještenih u topovskim šupama, sa 1.295 m² ili 34,9% ukupne izgrađene površine. Ova dva objekta čine 81,3% ukupne izgrađene površine Srednjeg grada, tako da svi ostali objekti zahvataju veoma malu površinu od 68 do 190 m². Ukupna površina ovih objekata iznosi 3.701 m², što je 8,03% cijele izgrađene površine Petrovaradinske tvrđave.

Na Srednjem platou se nalaze i znatne površine podzemnih prostora koje se koriste i služe kao umetnički ateljei novosadskih likovnih i primijenjenih umjetnika. Ovaj prostor ze nalazi u zapadnom bedemu Srednje tvrđave, koji gleda na Dunav. Osim navedenih podzemnih prostorija, ovaj dio Petrovaradinske tvrđave, posjeduje jedinstvene podzemne prolaze na najmanje četiri etaže, u dužini od preko 16 km. To su takozvana minska polja i prisluišne galerije, koje se pružaju ispod Srednje tvrđave, pa sve do u dubinu Tranxamenta. Ovdje se ubrajaju i prostori smješteni u unutrašnjosti bedema, koji su vrlo raznovrsnog oblika, od hodnika širine 2 m, koji se pružaju ivicom bedema, do sala ili grupe međusobno povezanih prostorija, čije se površine kreću od 20 do 150 m2. Na žalost, ukupna, tačna površina ovih podzemnih prostorija nije poznata.

Tabela br. 12. Prikaz svih korištenih površina na Srednjoj tvrđavi.

Red. broj Vrsta objekata Izgrađena površina (m2) Postotak (%)
1. Površinski 3.701 64,9
2. Podzemni 2.000 35,1
3. Ukupno 5.701 100,00

Na osnovu tabele broj 12, koja prikazuje površine svih korištenih objekata na prostoru Srednje tvrđave, može se uočiti da pored 3.701 m² u objektima nad zemljom postoji, još 2.000 m², namjenski korištenog prostora, ispod površine zemlje, te da on u relativnom iznosu čini, nešto preko 35%, što je za svaki respekt.
Treba napomenuti, da je Srednja tvrđava bila planirana i uređivana kao parkovska površina. Tako se, manje grupe četinara i listopadnog drveća nalaze se na Srednjem platou, kao i uz objekte na ovom dijelu Tvrđave. Tako, drvored javora u zapadnom dijelu, uz umjetničke ateljee, predstavlja jedinstvenu cjelinu i zelenu lijiju usklađenu, kako sa objektima, tako i sa linijom bedema ispred kojih se nalazi. Uz šetališne staze i platoe, kao dopuna ogradama nalaze se funkcionalno postavljene žive ograde, koje upotpunjuju pravce linija bedema. Interesantno je, da je 1984. godine bila organizovana radna akcija za uređenje površine Hornverka, ali da je njen učinak vrlo loš, a zasadi postavljanu bez ikakvog koncepta, pa je neophodna potpuna rekonstrukcija svih zelenih površina ovog dijela Tvrđave.
.

Literatura

  1. Popović, V., (1996): Petrovaradinska tvrđava-program revitalizacije, JP „Urbanizam“, Novi Sad
  2. Rakić, V., (2004): Analiza Petrovaradinske tvrđave, JP «Urbanizam», Zavod za urmanizam, Novi Sad
  3. http://www.peterwardein.com/hornverk.htm