Arhitektonski objekti Vodenog grada Petrovaradinske tvrđave

Bastioni svetog Ignjacija, svetog Ernesta, svete Benedikta, svetog Josipa, te Provijantski bastion u potpunosti okružuju i štite podgrađe Petrovaradinske tvrđave. Na njihovim bedemima su se nalazile tri kapije i to Novosadska, Beogradska i Nova kapija. U vrhovima tri bastiona se nalaze barutane sv. Barbare, sv. Franca i sv. Tereze. Bastioni su visoki 10-12 m, a široki oko 20 m.

Novosadska ili Dunavska kapija se nalazila između Provijantskog i bastiona svetog Josipa. Bila je izgrađena polovinom XVIII vijeka, na mjesto stare koja je tom prilikom porušena. Bila je ovo najveća barokna kapija u ovom dijelu Evrope, a činila su je 12 lučnih međusobno povezanih otvora, 13 stilizovanih, potpuno ravnih stubova, te isto toliko kamenih pehara, iznad svakog od stubova. Fasada kapije bila je ukrašena žljebovima, koji su prolazeći ispod stubova povezivali lučne arhade. Bila je široka oko 145 m, dok je dužina tunela iznosila svega 20 m. Sa obe strane kapije, nalazili su se kazamati. Ova impozantna barokna kapija, rušena je u periodu od 1923. do 1925. godine, poslije oslobođenja i ujedinjenja sa Kraljevinom Srbijom, a u sklopu rušenja svih austrougarskih vojnih objekata na prostoru nove Kraljevine SHS, kada je porušen i Mostobran, na novosadskoj strani (Gajuć, 2003).

Slika br. 22. Prikaz Novosadske, Dunavske ili Nepomukove kapije porušene 1925. godine.

Vodeni šančevi su sastavni dio Vodenog grada. To je sistem koji prema Dunavu opasuje Tvrđavu, kao višestruki odbrambeni pojas, izgrađen u periodu od 1752 do 1766. godine. Imali su istu svrhu kao i minska polja, ali na vlažnom području u koje je puštena voda iz Dunava. Šančevi su postavljeni u tri reda, oštrog su ugla, a duži i širi nego kopneni. Njihova širina se kreće u rasponu od 15,20 do 30,54 m. Danas su nefunkcionalni, jer su postali močvarni zbog neodržavanja. Nisu pristupačni, a do njih se dolazi kroz „Novu kapiju“, koja se nalazi u fortifikacionom sistemu Donjeg grada (Galvanski, 1989).
Kapija vodenih šančeva se nalazi između Nove kapije i Vodenih šančeva, ali je njena funkcija bila samo dekorativna. Poput Molinarijeve kapije i ona u podnožju ima potkapiju, koja krovnom konstrukcijom podsjeća na pagodu. U podnožju kapije je stepenast zid sa obje strane, sa velikim ovalnim stražarama, a fasada je naslonjena na dva bedema. Korištena je isključivo za prolaz, pa nema funkcionalnih odbrambenih elemenata (Marković, 1989).

Beogradska kapija je sada najmonumentalniji objekat Vodenog grada i Podgrađa. Ima dvije različite fasade, kako po obliku, tako i proporciji. Spoljašnja je široka 20, a unutrašnja 40 metara, dok joj je visina sa obe strane jednaka i iznosi 10 metara. Ova zasvođena kapija povezuje Bastion svetog Ignjacija i bastion svetog Ernesta. Ulazna fasada ima šest profilisanih stubova sa klasicističkim zabatom na vrhu, koga krase tri kamene kugle na postamentima. Posjeduje i dva prozora ukrašena rešetkama od livelog gvožđa, dok se iznad centralnog tunela nalazi grb Novog Sada. Kapija je dugačka 20, a put koji kroz nju vodi širok je 5 metara. Kapija je posjedovala mehanizam visećeg mosta, okovane bankine, sistem za formiranje barikada, četiri uzidane stražare i dvoja vrate za bočne prostorije. Izlaz karakterišu osam četvrtastih stubova spojenih lukovima, iznad kojih se nalazi osam dekorativnih vaza. Unutrašnja fasada ima tri ovalna i dva pravougaona prozora, što ostavlja utisak impozantnosti ove građevine iz 1753. godine (Branić, 1963).

Nova kapija se nalaze u sjevernom dijelu Podgrađa, na ulasku u Vodeni grad. Kapija je tamne bordo boje, skrivena od očiju građana. Ona je najkasnije sagrađen objekat ove vrste u Petrovaradinu, o čemu svjedoči njeno ime, a datira sa kraja XVIII i početka XIX vijeka. To je najduža i najšira kapija na cijeloj Tvrđavi, koja ima i najviše prostorija u sebi. Na čeonij klasicističkoj fasadi, koja je okrenuta prema Dunavu, nalazi se grb austrougarske imperije položen na lovorove grane i okićen ratnim zastavama. Sa obe strane kapije, na istoj razdaljini nalaze se po jedna barutana, prva svetog Franca, a druga svete Tereze, ispred kojih se nalazi elegantno zdanje „Izolovanog paviljona“ (Marković, 1989).

Vojnički kazamati su sagrađeni 1769. godine i predstavljaju „Centralni kazneni zavod“ Slavonske generalne komande, koji se nalazio u produžetku Beogradske kapije, odnosno, u bastion svetog Ernesta. Sem vojnika i oficira, tu su bili zatočeni i politički osuđenici. Tako su ovdje u drugoj polovini XIX vijeka kazne izdržavali bugarski književnik Ljuban Karavelov, prvak srpskog omladinskog pokreta Vladimir Jovanović, bosanski socijalista Vasa Pelagić, mađarski razbojnik Roža Šandor i hrvatski pisac Antun Gustav Matoš. Sa druge strane Beogradske kapije bili su obični zatvori za sitne prekršaje u jedinici, u čijem dvorištu je bio bunar za umivanje i vojna kantina. Tito je početkom Prvog svjetskog rata, 1914. godine u jesen, kraće vrijeme izdržavao kaznu zbog antiratne kampanje, kao austro-ugarskog vojnika. U znak sjećanja, ispred bivših zatvorskih prostorija 1979. godine postavljena je bronzana spomen ploča, rad Jovana Soldatovića., bila je uređena i spomen soba Josipa Broza Tita, koja se nalazila u jednoj od prostorija Beogradske kapije, koje su bile sastavni dio kazamata. (Gajić, 2003).

Slika br. 23. Prikaz vojnih kazamata u bastionu sv. Ernesta, sjeverno od Beogradske kapije.

Literatura

  1. Marković, Ž., (1989): Petrovaradinska tvrđava-vodič, Muzej Grada Novog Sada
  2. Marković, Ž., (1996): Šetnja po Petrpvaradinskoj tvrđavi, Novi Sad
  3. Vranić, M., (1963): Petrovaradin, Matica Srpska, Novi Sad
  4. Galvanski, Đ., (1989): Petrovaradinska tvrđava, Muzej grada Novog Sada
  5. Gajić, R. (2003), Petrovaradinska tvrđava – Gibraltar na Dunavu, Krovovi, Sremski Karlovci
  6. Garača, V. (2007), Fotografije Petrovaradinske tvrđave
  7. http://www.peterwardein.com/fotografije.htm